🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:47:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अगति
agati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अगति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुरी गति । दुर्गति । दुर्दशा । दुरवस्था । उ॰—ऋधि सिधि चारि सुगति जा बिनु गति अगति ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰३६० । क्रि॰ प्र॰— करना । —होना ।
२. गति का उलटा । मरने के पीछे शव की दाह आदि किया का यथाविधि न होना । मृत्यु के पीछे की बुरी दशा । मोक्ष की अप्रप्ति । बंधन । नरक । उ॰—काल कर्म गति अगति जीव की सब हरि हाथ तुम्हारे । —तुलसी (शब्द॰) । । क्रि॰ प्र॰— करना उ॰— कहों तो मारि संहारि निशाचर रावण करौ अगति को । —सूर॰(शब्द॰) ।
३. स्थिर या अचल पदार्थ । केशव के अनुसार २८ वर्ण्य विषय है । इनमें से जो स्थिर या अचल हों उनकी अगति संज्ञा दी हैं; यथा—अगति सिंधु गिरि ताल तरु वापी कूप बखानि । —केशव (शब्द॰) । उ॰—कौलौं राखौं थिर वपु, वापी कूप सर सम, हरि बिनु कीन्हें बहु बसिर व्यतीत मैं । —केशव (शब्द॰) ।
४. गति का अभाव । स्थिरता । उ॰— न तो अगति ही हैं न गति आज किसी भी ओर, इस जीवन के झाड़ में रही एक झकझोर । — साकेत, पृ, २८९ ।
५. पहुँच या सहायता की कमी (को॰) ।
६. पूर्णता का अभाव या कमी (को॰) ।
अगति २ वि॰ १ जिसकी गति न हो । निरुपाय । अगतिक । उ॰— इस पिता ही की चिंता के पास, मुझ अगति को भी मिले चिरवास । — साकेत, पृ, २०० ।
२. सहायता का । असहाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-गति mfn. not going, halting, without resource, helpless
अ-गति f. stoppage, R.
want of resort or resource, unsuccessfulness, Vikr., not cohabiting with a woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अगतिः f. [न. त.] 1 Want of resort or recourse, necessity. --2 Want of access (lit. & fig.); अगतिस्तत्र रामस्य यत्र गमिष्यामि विहायसा Rām; मनोरथानामगतिर्नविद्यते Ku. 5. 64, See under गति.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0009-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अगति स्त्री गम--क्तिन् न० त० । उपायाभावे । बहु० । गतिशून्ये, उपायशून्ये च त्रि० । स्वार्थे कन्, शेषाद्वा कप् तत्रैवार्थे त्रि० “मामगतिकमिति” शङ्कराचार्य्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0047,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें