🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:10:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निबंध
nibaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निबंध संज्ञा पुं॰ [सं॰ निबन्ध]
१. बंधन ।
२. वह व्याख्या जिसमें अनेक मतों का संग्रह हो ।
३. लिखित प्रबंध । लेख । रचनात्मक गद्य साहित्य की एक विधा ।
४. गीत ।
५. नीम का पेड़ ।
६. आनाह रोग । पेशाब बंद होने की बीमारी । करक ।
७. वह वस्तु जिसे किसी को देने का वाद कर दिया गया हो ।
८. कोटिल्य के अनुसार सरकार ी आज्ञा ।
९. प्रतिबंध । रोक (को॰) ।
१०. संलग्न होना । संलग्नता (को॰) ।
११. बँधन या जोड़ने का कार्य (को॰) ।
१२. कारण (को॰) ।
१३. आधार । नींव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚बन्ध m. binding on, tying, fastening, R.
chain, fetter, bondage, MBh.; BhP.
attachment to, intentness on L.
basis, root, origin, MBh. ii, 2532
a grant of property, an assignment of cattle or money, Yājñ. i, 317
fixed property, ib. ii, 121
restraint, obstruction, L.
constipation or suppression of urine, Suśr. (v.l. for वि-ब्˚)
any literary composition or work, Cat.
N. of a partic. wk. ib.
Azadirachta Indica, L.
नि-˚बन्ध n. song, singing, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (550,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निबंधः 1 Binding, tying, fastening. --2 Attachment, intentness; Bg. 16. 5. --3 Composing, writing down. --4 A literary composition or treatise, work; प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबंधविन्यासवैदग्ध्यनिधिर्निबंधं चक्रे Vās. --5 A compendium. --6 Restraint, obstruction, confinement. --7 Suppression of urine. --8 A bond, fetter. --9 A grant of property, an assignment of cattle, money &c. for support; भूर्या पितामहोपात्ता निबंधो द्रव्यमेव वा Y. 2. 121. --10 Fixed property. --11 Foundation, origin. --12 Cause, reason. --धं Song, singing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0623-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निबन्ध पु० नि + बन्ध--घञ् । १ काश्चविशेषे देयावेन प्रतिश्रुते वस्तुनि “दद्यात् भूमिं निबन्धं वा कृत्वा लेख्यञ्च लेखयेत्” “निबन्धो द्रव्यमेव वा” याज्ञ० २ संग्रहग्रन्थभेदे भूत्र- [] रोधरूपे ३ रोगभेदे ४ बन्धने च हेमच० “निबन्धायाऽऽसुरी मता” गीता । निबध्नाति कोष्ठम् अच् । ५ निम्बवृक्षे जटाध० । तत्सेवने हि कोष्ठरोधो भवति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4071-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निबन्धं, क्ली, (नितरां बन्धः तानलयादिसहित- बन्धनं यत्र ।) गीतम् । इति शब्दरत्ना- वली ॥
निबन्धः, पुं, (निवध्नातीति । नि + बन्ध घञ् ।) आनाहरोगः । ग्रन्थस्य वृत्तिः । इति हेम- चन्द्रः ॥ निम्बवृक्षः । इति जटाधरः ॥ बन्धनम् । यथा, -- “दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ॥” इति श्रीभगवद्गीता ॥ (यथा, भागवते । ६ । २ । ४६ । “नातःपरं कर्म्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्त्तनात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-884-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निबंध" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें