🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:38:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निबंध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निबंध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निबंध

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निबंध
निबंध
nibaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निबंध संज्ञा पुं॰ [सं॰ निबन्ध]
१. बंधन ।
२. वह व्याख्या जिसमें अनेक मतों का संग्रह हो ।
३. लिखित प्रबंध । लेख । रचनात्मक गद्य साहित्य की एक विधा ।
४. गीत ।
५. नीम का पेड़ ।
६. आनाह रोग । पेशाब बंद होने की बीमारी । करक ।
७. वह वस्तु जिसे किसी को देने का वाद कर दिया गया हो ।
८. कोटिल्य के अनुसार सरकार ी आज्ञा ।
९. प्रतिबंध । रोक (को॰) ।
१०. संलग्न होना । संलग्नता (को॰) ।
११. बँधन या जोड़ने का कार्य (को॰) ।
१२. कारण (को॰) ।
१३. आधार । नींव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚बन्ध m. binding on, tying, fastening, R.
chain, fetter, bondage, MBh.; BhP.
attachment to, intentness on L.
basis, root, origin, MBh. ii, 2532
a grant of property, an assignment of cattle or money, Yājñ. i, 317
fixed property, ib. ii, 121
restraint, obstruction, L.
constipation or suppression of urine, Suśr. (v.l. for वि-ब्˚)
any literary composition or work, Cat.
N. of a partic. wk. ib.
Azadirachta Indica, L.
नि-˚बन्ध n. song, singing, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (550,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निबंधः 1 Binding, tying, fastening. --2 Attachment, intentness; Bg. 16. 5. --3 Composing, writing down. --4 A literary composition or treatise, work; प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबंधविन्यासवैदग्ध्यनिधिर्निबंधं चक्रे Vās. --5 A compendium. --6 Restraint, obstruction, confinement. --7 Suppression of urine. --8 A bond, fetter. --9 A grant of property, an assignment of cattle, money &c. for support; भूर्या पितामहोपात्ता निबंधो द्रव्यमेव वा Y. 2. 121. --10 Fixed property. --11 Foundation, origin. --12 Cause, reason. --धं Song, singing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0623-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निबन्ध पु० नि + बन्ध--घञ् । १ काश्चविशेषे देयावेन प्रतिश्रुते वस्तुनि “दद्यात् भूमिं निबन्धं वा कृत्वा लेख्यञ्च लेखयेत्” “निबन्धो द्रव्यमेव वा” याज्ञ० २ संग्रहग्रन्थभेदे भूत्र- [] रोधरूपे ३ रोगभेदे ४ बन्धने च हेमच० “निबन्धायाऽऽसुरी मता” गीता । निबध्नाति कोष्ठम् अच् । ५ निम्बवृक्षे जटाध० । तत्सेवने हि कोष्ठरोधो भवति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4071-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निबन्धं, क्ली, (नितरां बन्धः तानलयादिसहित- बन्धनं यत्र ।) गीतम् । इति शब्दरत्ना- वली ॥
निबन्धः, पुं, (निवध्नातीति । नि + बन्ध घञ् ।) आनाहरोगः । ग्रन्थस्य वृत्तिः । इति हेम- चन्द्रः ॥ निम्बवृक्षः । इति जटाधरः ॥ बन्धनम् । यथा, -- “दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ॥” इति श्रीभगवद्गीता ॥ (यथा, भागवते । ६ । २ । ४६ । “नातःपरं कर्म्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्त्तनात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-884-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निबंध" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निबंधउमा-कोश निबंध: बंधन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निबंध 📚 ➤ बंधन उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निबंध 📚बंधन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें