🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:26:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रबंध
prabaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रबंध संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रबन्ध]
१. प्रकृष्ट बंधन । बाँधने की डोरी आदि ।
२. बँधान । कई वस्तुओं या बातों का एक में ग्रंथन । योजना ।
३. पूर्वापर संगति । बँधा हुआ सिलसिला ।
४. एक दूसरे से संबंद्ध वाक्यरचना का विस्तार । लेख या अनेक संबंद्ध पद्यों में पूरा होनेवाला काव्य । निबंध । उ॰—दुर- जोधन अवतार नृप सत साँवत सकबंध । भारथ सम किय भुवन मँह ताते चंद्र प्रबंध ।—प॰ रासो, पृ॰ १ । विशेष—फुटकर पद्यों को प्रबंध नहीं कहते, प्रकिर्णक कहते हैं ।
५. आयोजन । उपाय ।
६. व्यवस्था । बंदोबस्त । इंतजाम । उ॰—इतै इंद्र अति कोह कै औरै किए प्रबंध । नँदनंदहु को लखत नहिं ऐसो मति को अंध ।—व्यास (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚बन्ध m. a connection, band, tie (गर्भ-नाडी-प्रब्˚, the umbilical cord), Suśr.
an uninterrupted connection, continuous series, uninterruptedness, continuance, Hariv.; Kāv. &c.
a composition, (esp.) any literary production, Kāv.; Rājat.; Pratāp.
a commentary, Naiṣ., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (683,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रबंधः 1 A bond, tie. --2 Uninterruptedness, continuance, continuity, uninterrupted series or succession; विच्छेदमाप भुवि यस्तु कथाप्रबंधः K. 239; क्रियाप्रबंधादयमध्वराणां R. 6. 23; 3. 58; Māl. 6. 3. --3 A continued or connected narrative or discourse; अनुज्झितार्थसंबंधः प्रबंधो दुरुदाहरः Śi. 2. 73. --4 Any literary work or composition; प्रथितयशसां भासकविसौमिल्ल कविमिश्रादीनां प्रबंधानतिक्रम्य M. 1; प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबंध &c. Vās. --5 Arrangement, plan, scheme; as in कपटप्रबंधः --Comp. --अर्थः the subject matter of a composition or treatise. --कल्पना a feigned story, a work of imagination founded on a substratum of fact, प्रबंधकल्पनां स्तोकसत्यां प्राज्ञाः कथां विदुः. --वर्षः continuous or incessant rain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0752-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबन्ध पु० प्र + बन्ध--भावे घञ । १ सन्दर्भे ग्रन्थादेः २ रचने च त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4471,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबन्धः, पुं, (प्रबध्यते इति । प्र + बन्ध + घञ् ।) सन्दर्भः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (प्र + बन्ध + भावे घञ् ।) काव्यादिग्रथनम् । यथा, -- “प्रबन्धोऽयं बन्धोरखिलजगतान्तस्य सरसाम् ॥” इति हंसदूतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-277-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रबंध" आता है (21)
संविधान व्यवस्था । आयोजन । प्रबंधइतमान इंतजाम । बंदोबस्त । प्रबंधइंतजाम प्रबंध । बंदोबस्त । व्यवस्याएहतमाम प्रबंधसरबराही प्रबंध । इंतजामछंदप्रबंध दे॰ 'छंन्द;प्रबंध'ऐडमिनिस्ट्रेशन प्रबंध । व्यवस्था । बन्दोबस्तआयोजन किसी कार्य में लगाना । नियुक्तिदिग्ध विषाक्त वाण । जहर में बुझाया हुआ वाणविधान किसी कार्य का आयोजन । काम का होना या चलना । विन्यास । संपादनक्रम । अनु…संदर्भ रचना । बनावटसंयोजन जोड़ने या मिलाने की क्रियाव्यवस्था किसी कार्य का वह विधान जो शास्त्रों आदि के द्वारा निश्चित या निर्धारित…व्यवस्थान उपस्थिति या अस्थिर होना । व्यवस्थितिसंविधा रहन सहन । आचार व्यवहारसंविधि विधान । रीति । दस्तूरजब्त अधिकारी या राज्य द्वारा दंड- स्वरूप किसी अपराधी की संपत्ति का हरण । कि…तजवीज सम्मति । रायतुजुक बज्जा । सजावटसलतनत राज्य । बादशाहतशीराजा वह बुना हुआ रंगीन या सफेद फीता जो किताबों की सिलाई की छोर पर शोभा और म…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें