🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:30:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विधान
vidhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी कार्य का आयोजन । काम का होना या चलना । विन्यास । संपादनक्रम । अनुष्ठान । जैसे— जो कुछ करना है, उसी का विधान अब होना चाहिए । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. व्यवस्था । प्रबंध । इंतजाम । बंदोबस्त । जैसे,—पहले ही से ऐसा विधान करो कि कार्य आरंभ करने में देर न हो ।
३. कार्य करने की रीति । विधि । प्रणाली । पद्धति । जैसे— शास्त्रों में ऐसा विधान है । उ॰—तुम विज्ञ विविध विधान ।— केशव (शब्द॰) ।
४. रचना । निर्माण ।
५. ढंग । तरकीब । उपाय । युक्ति । जैसे—कोई ऐसा विधान निकालो कि कार्य निर्विघ्न हो जाय ।
६. उतना चारा जितना हाथी एक बार मुँह में डालता है । हाथी का ग्रास ।
७. हानि पहुँचाने का दाँवपेंच ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-धान mf(ई)n. disposing, arranging, regulating, Vait.
acting, performing, possessing, having, MW.
वि-धान m. N. of a Sādhya, Hariv.
वि-धान n. order, measure, disposition, arrangement, regulation, rule, precept, method, manner, RV. &c. &c. (instr. sg. and pl., and -तस् ind. according to rule or precept; संख्या-विधानात्, according to mathematical method, mathematically; देश-काल-विधानेन, in the right place and at the right time)
वि-धान n. medical prescription or regulation, diet, Suśr.
fate, destiny, MBh.; Kāv.
taking measures, contriving, managing, Mn.; MBh. &c.
a means, expedient, Pañcat.
setting up (machines), Yājñ.
creating, creation, Kum.; Ragh.
performance (esp. of prescribed acts or rites), execution, making, doing, accomplishing, Mn.; MBh. &c.
enumeration, statement of particulars, Suśr.
(in dram.) conflict of different feelings, occasion for joy and sorrow, Sāh.; Pratāp.
(in gram.) affixing, prefixing, taking as an affix &c., W.
an elephant's fodder &c., Śiś. v, 51 (only L. worship; wealth; wages; sending; act of hostility &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (967,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधानं 1 Arranging, disposing. --2 Performing, making, doing, executing; नेपथ्यविधानं Ś. 1; आज्ञा˚, यज्ञ˚ &c. --3 Creation, creating; R. 6. 11, 7. 14; Ku. 7. 66. --4 Employment, use, application; प्रतिकारविधानं R. 8. 40. --5 Prescribing, enjoining, ordering. --6 A rule, precept, ordinance, sacred rule or precept, sacred [] injunction; Ms. 9. 148; Bg. 16. 24, 17. 24. --7 Mode, manner. --8 A means or expedient. --9 Performance of prescribed acts or rites. --10 A rite, ceremony. --11 Gaining, obtaining. --12 Affixing, prefixing (as terminations, suffixes &c.). --13 The food given to elephants (to make them intoxicated); विधानसंपादितदानशोभितैः K. (where विधान means ‘rule’ also); उत्क्षिप्तहस्ततलदत्तविधानपिंडस्नेहस्रुतिस्नपितबाहुरिभाधिराजं Śi. 5. 51. --14 Wealth. --15 Pain, agony, torment, distress. --16 An act of hostility. --Comp. --गः, --ज्ञः a wise or learned man. --युक्त a. in accordance with or conformable to sacred precept.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0977-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधान न० वि + धा ल्युट् । १ करणे २ कर्मणि । ३ विधौ, जटा० ३ गजभक्ष्यान्ने च हारा० वंज्ञायां कन् । अथायां म० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4907,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधानं, क्ली, (वि + धा + ल्युट् ।) विधिः । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनुः । ७ । १८१ । “यदातु यानमातिष्ठेत् परराष्ट्रं प्रति प्रभुः । तदानेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः ॥”) करणम् । इति नानार्थविधिशब्दटीकायां भरतः ॥ (यथा, रघुः । ७ । १४ । “परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेदिदं द्बन्द्वमयोजयिष्यत् । अस्मिन् द्वये रूपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां वितथोऽभविष्यत् ॥”) करिकवलः । इति हारावली । १९१ ॥ (वेदादि- शास्त्रम् । यथा, मनुः । १ । ३ । “त्वमेको ह्यस्य सर्व्वस्य विधानस्य स्वयम्भुवः । अचिन्त्यस्याप्रमेयस्य कार्य्यतत्त्वार्थवित् प्रभो ! ॥” नाटकाङ्गविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ३४६ । “सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्बिधानमिति स्मृतम् ॥” यथा, बालचरिते । “उत्साहातिशयं वत्स तव बाल्यञ्च पश्यतः । मम हर्षविषादाभ्यामाक्रान्तं युगपन्मनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-397-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विधान" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें