🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पथ
patha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संख्या या अव्यय के बाद 'पथ' (त्रिपथम्, विपथम्) (3.5.26)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मार्ग । रास्ता । राह ।
२. व्यवहार या कार्य आदि की रीति । विधान । उ॰—व्यास सुमन पथ अनुसरै सोई भले पहिचानिहै ।—नाभादास (शब्द॰) ।
पथ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पथ्य] रोग के लिये उपयुक्त हलका आहार । पथ्य । जूस । उ॰—मोहन जौ दृग जिहि मतन उझकाई दै जाय । ज्यौं थोरौ पथ देत हैं वैद रोगियै आय ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथ m. a way, path, road, course, reach, MBh.; Kāv. &c. (generally ifc. for पथिन्; cf. Pāṇ. v, 4, 74).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथः A way, road; reach, course (at the end of comp.). --Comp. --अतिथिः a traveller. --कल्पना juggling tricks. --दर्शकः a guide.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0662-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथ गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । पथति एदित् अपथीत् । ज्वला० पथः पाथः प(पा)थयति । पपाथ पेथतुः ।
पथ गतौ वा चु० उभ० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् इदित् । पन्थ- यति ते पन्थति । अपपन्थत् त । अपन्थीत् इदित् पन्थ्यते
पथ पु० पथत्यत्र पथ--घञर्ये आधारे क । मार्गे त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4223,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथ, इ क गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् । इदित् ।) इ क, पन्थयति । इति दुर्गादासः ॥
पथ, ए ज गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-सकं-सेट् । ज्वलादिः ।) ए, अपथीत् । ज, पाथः पथः । इति दुर्गादासः ॥
पथः, पुं, (पथति गच्छति अत्र । पथ गतौ + घञथ अधिकरणे कः ।) पन्थाः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-029-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पथ" आता है (30)
माथ रास्ता । पथ । मार्गवाट मार्ग । रास्ता । पथ । मुहा॰—बाट करना = रास्ता खोलना । मागं बनानानिगम मार्ग । पथपित्सल मार्ग । पथवर्त्मनि पथ । राहशरणि रास्ता । मार्ग । पथपद्धति राह । पथ । मार्ग । सड़कपथत् मार्ग । पथ । रास्तावर्त्म मार्ग । पथअनुपदवी पथ । मार्ग । सड़कमगु पु † संज्ञा पुं॰ मग । मार्ग । पथ । राह । रास्ताअध्व रास्ता । मार्ग । पथडगर मार्ग । रास्ता । पथ । पैंड़ाढर्रा मार्ग । रास्ता । पथवट्टा रास्ता । बाट । पथरास्ता मार्ग । राह । मग । पथ । मुहा॰—रास्ता काटना = किसी के चलने के समय उसके …आजि युद्ध । रण । संग्राम । लड़ाईकलह विवाद । झगड़ायान गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयानसंचर गमन । चलनाश्रोणि कटि । कमरसंप्रदाय देनेवाला । दाताविशिखा कौटिल्य द्धारा उल्लिखित एक प्रकार की रथ्या । राज्य की वह बड़ी सड़क जिस…ययी शिवसृंका दीप्त या प्रकाशयुक्तरत्नों की मालास्रुति बहाव । क्षरणसुसेव्य अच्छी तरह सेवा करने योग्यडहर † संज्ञा स्त्री॰ढार वह स्थान जो बराबर क्रमशः नीचा होता गया हो और जिसपर से होकर कोई वस्तु न…राह दे॰ 'राहु'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें