🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:07:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निगम
nigama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निगम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मार्ग । पथ ।
२. वेद ।
३. वणिक्- पथ । बनीयों की फेरी का स्थान । हाट । बाजार ।
४. मेला ।
५. माल का आना जाना । व्यापार ।
६. निश्चय ।
७. कायस्थों का एक भेद ।
८. बड़े नगरों की प्रबंधक सभा । नगर निगम । म्युनिसिपल कारपोशेशन ।
९. नगर ।
१०. दे॰ निगमन ।
११. न्याय शास्त्र (को॰) ।
१२. वेदार्थबोधक या वेदसम्मत ग्रंथ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚गम m. insertion (esp. of the name of a deity into a liturgical formula), ŚrS.
the place or passage (esp. of the Vedas) where a word occurs or the actual word quoted from such a passage, Nir.
the root (as the source from which a word comes; hence ifc. ‘derived from’), ib.
the Veda or the Vedic text, Hariv.; Pāṇ.; Pur. &c.
any work auxiliary to and explanatory of the Vedas, Mn. iv, 19 (Kull.)
a sacred precept, the words of a god or holy man, MBh.; Pur. &c.
doctrine, instruction in, art of (comp.), Bālar.
certainty, assurance, L.
trade, traffic, W.
a town, city, market-place, Āpast.; Car.; Lalit.
a road, L.
a caravan or company of merchants (ifc. f(आ). ), R.; Daś.
= परिशिष्ट, Cat.
नि-˚गम n. a partic. number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (545,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निगमः 1 The Veda or Vedic text; साढ्यै साढ्वा साढेति निगमे P. VI. 3. 113, VII. 2. 64; Māl. 9. 4. --2 Any passage or word quoted from the Vedas, a Vedic sentence; तथापि च निगमो भवति (often found in Nirukta). --3 [] A work auxiliary to, and explanatory of, the Vedas; Ms. 4. 19 and Kull. thereon. --4 A sacred precept, the words of a god or holy man. --5 A root (as the source of a word). --6 Certainty, assurance. --7 Logic. --8 Trade, traffic. --9 A market, fair. --10 A caravan of wandering merchants. --11 A road, market-road. --12 A city. --13 Insertion of the name of a deity into a liturgical formula.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0619-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगम पु० निगम्यतेऽत्र अनेन वा नि + गम--घञ् । १ पुरभेदे तत्र भवः अण् न वृद्धिः । २ वाणिजे ३ कटभेदे ४ वणिक्- पथे हट्टे मेदि० । ५ निश्चये ६ अध्वनि पर्य्यायकथनेन वेदार्थबोधके ७ ग्रन्थभेदे हेमच० न्यायमतसिद्धे पञ्चा- वयवन्यायमध्ये चरमावयवे निगमनशब्दे दृश्यम् । ८ न्यायशास्त्रे ९ तन्त्रभेदे १० वेदे च । “निगमकल्पतरो- र्गलितं फलम्” भाग० १ । १ । ३ “आद्यं नैघण्टुकं काण्डं द्वितीयं नैगमं तथा” ऋ० अनुक्र- मणिकायाम् “निगमशब्दो वेदवाची यास्केन तत्र तत्रापि निगमो भवतीत्येवं वेदवाक्यानामवतारितत्वात् तस्मिन् निगम एव प्रायेण वर्त्तमानानां शब्दानां चतुर्थाध्याय- रूपे द्वितीयस्मिन् काण्डे उपदिष्टत्वात्तस्य काण्डस्य नैग- मत्वम्” ऋग्वेदभाष्ये माधवः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4058,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगमः, पुं, (निगमे पुर्य्यां भवः । निगम + “तत्र भवः ।” ४ । ३ । ५३ । इत्यण् । संज्ञापूर्व्वकत्वात् वृद्ध्यभावः ।) बाणिजः । (निगभ्यतेऽत्रेति । नि + गम + “गोचरसञ्चरेति ।” ३ । ३ । ११९ । इति धप्रत्ययेन साधुः ।) पुरी । कटः । (निगम्यते ज्ञायतेऽनेनेति ।) वेदः । (यथा, देवीभाग- वते । १ । ५ । ६१ । “कथङ्कारं वाच्यः सकलनिगमागोचरगुण- प्रभावः स्वं यस्मात् स्वयमपि न जानासि परमम् ॥”) बणिक्पथः । हट्ट इति यावत् । इति मेदिनी । मे, ४५ ॥ निश्चयः । (यथा, “तस्या एव प्रति- ज्ञाया हेतुभिर्दृष्टान्तोपनयनिगमैः स्थापना ॥” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥) [] अध्वा । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३८ ॥ (उपदेशः । यथा, भागवते । १ । ५ । ३९ । “इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्नवेत्य मदनुष्ठितम् । अदान्मे ज्ञानमैश्वर्य्यं स्वस्मिन् भावञ्च केशवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-877-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें