🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:59:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुरी
purī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नगरी । शहर । उ॰— सोभा नहीं कहि जाय कछू विधिनै, रची मानो पुरीन की नामिका ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २१ ।
२. जगन्नाथपुरी । पुरुषोत्तम धाम ।
३. शरीर (को॰) ।
४. दुर्ग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरी (ई), f. a fortress, castle, town, TĀr.; MBh. &c.
N. of a town (the capital of Kaliṅga, noted for the worship of Jagan-nātha or Kṛṣṇa, IW. 244 n. 1)
the sanctuary or adytum of a temple, Inscr.
पुरी the body, BhP.
N. of one of the 10 orders of mendicants (said to be founded by disciples of Śaṃkara, the members of which add the word पुरी to their names), W.
पुरी f. See under 2. पुर.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (635,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरी 1 A city, town; शशासैकपुरीसिव R. 1. 30; पुरीमवस्कंद लुनीहि नंदनं Śi. 1. 51. --2 A stronghold. --3 The body. --Comp. --मोहः the Dhattūra plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0711-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरी, स्त्री, (पुरि + वा ङीष् ।) नगरी । इत्य- मरः । २ । २ । १ ॥ (यथा, श्रीधरस्वामिधृत- भृगुवचनम् । “नृपावासः पुरी प्रोक्ता विशां पुरमपीष्यते ॥”) अस्या लक्षणादि पुरशब्दे नगरशब्दे च लिखितम् । तद्वर्णनं यथा, महाभारते । ३ । १५ । ५ -- ८ । “पुरी समन्ताद्विहिता सपताका सतोरणा । सचक्रा सहुडा चैव सयन्त्रखनका तथा ॥ सोपशल्यप्रतोलीका साट्टाट्टालकगोपुरा । सचक्रग्रहणी चैव सोल्कालातावपोथिका ॥ सोष्ट्रिका भरतश्रेष्ठ ! सभेरीपणवानका । सतोरणाङ्कुशा राजन् ! सशतघ्नीकलाङ्गला ॥ सभुशुण्ड्यश्मगुडका सायुधा सपरस्वधा । लोहचर्म्मवती चापि साग्निः सगुडशृङ्गिका ॥” “पताका ध्वजाञ्चलः । तोरणानि बहिर्द्वाराणि । चक्राणि योधगणाः । हुडास्तदाश्रयस्थानानि भाषायां बुरुज्संज्ञानि । अन्ये तु विण्मूत्रोत्- सर्ज्जनशृङ्गाणि हुडा इत्याहुः उदाहरन्ति च । ‘कल्यन्ते हुडशृङ्गाणि रथस्योपरि सूरिभिः । विण्मूत्रस्पर्शशुद्ध्यर्थं करादिस्पर्श उद्यते ॥’ इति ॥ यन्त्राण आग्नेयौषधबलेन दृषत्पिण्डोत्क्षेप- णानि महान्ति भाषायां कामान्संज्ञकानि । क्षुद्राणि सीसगुलिकोत्क्षेपणयन्त्राणि वन्दूक्संज्ञ- कानि । खनकाः सुरङ्गद्वारा गुप्तमार्गकर्त्तारः ॥ उपशल्याः लोहमुखाः कीलाः तद्युक्ताः प्रतोल्यो रथ्यामार्गा यस्यां सा । अट्टालकाः उभरिगृहाः । गोपुराणि पुरद्वाराणि । साट्टानि अट्टेन अन्नेन सहितानि अट्टालकादीनि यस्यां सा । साट्टेति विशेषणं उपशल्यस्य ग्रामान्तस्य रथ्यायाश्चा- वृत्या सम्बध्यते । चक्रग्रहणी सन्यनिग्राहिका मोर्च्चा इति म्लेच्छप्रसिद्धा । सोल्कालाताव- पोथिका सोल्कमलातं ज्वालासहितमुल्मुकं यस्यां सा सोल्कालाता इति केचित् । अवबद्धाः पोथिका यन्त्रबद्धाः काष्ठपाषाणादयो रिपूणा- मुपरिपातनाय वस्यामिति प्राञ्चः । उल्केवोल्का प्राणहरत्वात् यन्त्रोत्क्षिप्तो गोलः । अलातं सकाष्ठदण्डलोहमयमाग्नेयं प्रहरणं बाण इति भाषायां प्रसिद्धम् । तयोरप्रत्याख्येयगत्योरपि पोथिका पातयित्र्यः मन्त्रमय्यः शक्तयः कर्णा- येन्द्रदत्तशक्तिसदृशा तद्युक्ताः सोल्कालाता- वपोथिका ॥ * ॥ उष्ट्रिका मृच्चर्म्ममयानि भाण्डानि । सर्ष्टिकेति पाठे ऋष्टय आयुध- विशेषाः ॥ * ॥ अश्मगुडकाः वर्त्तुलीकृताः पाषाणाः । लोहमयानि चर्म्माणि कमठपृष्ठा- काराणि प्रहारवारकाणि ढाल इति प्रख्या- तानि । साग्निः आग्नेयौषधसहिता गुडाः गोलकाः । शृङ्गिकास्तदुत्क्षेपकयन्त्राणि । शत्रूणामुपरि पातनाय तप्तो गुडो द्रवीभूतो यत्र शिखरे स्थाप्यते तत्सहितेत्यन्ये ॥” इति नीलकण्ठकृतभारतभावदीपनामटीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-191-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुरी" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें