🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:16:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पत्तन
pattana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पत्तन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नगर । शहर । विशेष—प्राचीन समय में नगरों के नाम के साथ इस शब्द का प्रयोग होता था । जैसे, प्रभासपत्तन । अब इसका अपभ्रंश पाटन या पट्टन अनेक नगरों के नाम के साथ संयुक्त है । जैसे, झालरापाटन, विजगापट्टन, मुसलीपट्टन आदि । कभी कभी इस शब्द का प्रयोग उस नगर के लिये भी होता था जहाँ बंदरगाह होता था और जो समुद्री यात्रियों और व्यापारियों के कारण छोटा नगर हो जाता था । यौ॰—पत्तनवणिक = नगर का वणिक । शहर का व्यापारी ।
२. मृदंग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पत्तन m. pl. N. of a people, VP.
पत्तन n. (ifc. f(आ). ) a town, city, MBh.; Kāv. &c. (cf. धर्म- and पट्टन).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पत्तनं 1 A town, city (opp. ग्राम); पत्तने विद्यमानेऽपि ग्रामे रत्नपरीक्षा M. 1. --2 A musical instrument, मृदंग.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट्ट(त्त)न न० पट(त)न्ति जना यत्र पट--पत, वा तनन् नेट् । प्रधाननगरे ।
पत्तन न० पतत्यत्र बा० आघारे तन । १ नगरे महापु- र्य्याम् अमरः २ मृदङ्गे हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4201,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्तनं, क्ली, (पतन्ति गच्छन्ति जना यस्मिन् । पत ऌ गतौ + “वीपतिभ्यां तनन् ।” उणां ३ । १५० । इति तनन् ।) नगरम् । इत्यमरः । २ । २ । १० ॥ (यथा, भागवते । ७ । २ । १४ । “पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्व्वटघोषांश्च ददहुः पत्तनानि च ॥”) महती पुरी । इति श्रीधरस्वामी ॥ मृदङ्गः । इति हारावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-026-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पत्तन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें