🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाट
vāṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बाट( = मार्ग)] मार्ग । रास्ता । पथ । मुहा॰—बाट करना = रास्ता खोलना । मागं बनाना । उ॰— जीत्यो जरासंध वँदि छोरी । जुगल कपाट बिदारि बाट करि लतनि जुही सँधि चोरी ।—सूर (शब्द॰) । बाट जोहना या देखना = प्रतिक्षा करना । आसरा देखना । उ॰—तुम पथिक दूर के श्रांत और मैं बाट जोहती आशा ।—अपरा, पृ॰ ७१ । बाट पड़ना = (१) रास्ते में आ आकर बाधा देना । तंग करना । पीछे पड़ना । (२) डाका पड़ना । हरण होना । उ॰—तरनिउँ मुनि धरनी होइ जाई । बाट परइ मोरि नाव उड़ाई ।—तुलसी (शब्द॰) । बाट पारना = डाका मारना । मार्ग में लूट लेना । उ॰—राम लों न जान दीनी बाट ही में खरी कीनी घाट पारिबे का बली अंगद प्रवीन है ।—हनुमान (शब्द॰) । सिर के केश या बालों से) बाट बुहारना = अत्यंत ही प्रिय और इच्छित व्यक्ति के आने पर स्वागत सत्कार करना । (स्त्रियाँ) । उ॰—एकसाँरा घरि आवज्यो, बाट बूहारूँ सीर का केस ।—बी॰ रासो, पृ॰ ७५ । बाट लगाना = (१) रास्ता दिखलाना । मार्ग बतलाना । (२) किसी काम के करना का ढंग बतलाना । (३) मूर्ख बनाना ।
वाट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मार्ग । रास्ता । उ॰—जिण बाटइ सज्जण गया सा वाटड़ी सुरंग ।—ढोला॰, दू॰ ३४६ ।
२. वास्तु । इमारत ।
३. मंडप ।
४. आवृत स्थान । घेरेदार जगह (को॰) ।
५. उद्यान । उपवन (को॰) ।
६. एक अन्न (को॰) ।
७. तट पर लगाया हुआ लकड़ी का बाँध (को॰) ।
८. उरुसंधि । वंक्षण (को॰) ।
९. प्रांत । प्रदेश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाट mf(ई)n. (fr. वट) made or consisting of the Banyan or Indian fig-tree or its wood &c., Mn. ii, 45
वाट m. an enclosure, (either) a fence, wall, (or) a piece of enclosed ground, garden, park, plantation, MBh.; Kāv. &c.
a district, Daś.
a road, Vās.
the site of a house, L.
Panicum Spicatum, W.
the groin, W.
the son of a Vaiśya and a Maitrī, L.
वाट m. (also n. and f [ई].) an enclosure of a (low-caste) village consisting of boundary trees, L.
वाट m. a species of bird, Car.
वाट n. = वरण्ड, अङ्ग, and अन्न-भेद.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (939,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाटः --टं [वट्-घञ्] 1 An enclosure, a piece of enclosed ground, court; स्ववाटकुक्कुटविजयहृष्टः Dk.; so वेश˚, श्मशान˚ &c. --2 A garden, park, an orchard. --3 A road. --4 The groin. --5 A sort of grain --Comp. --धानः the descendant of an outcast Brāhmaṇa by a Brāhmaṇa female; see Ms. 10. 21.
वाटः --टं [वट्-घञ्] 1 An enclosure, a piece of enclosed ground, court; स्ववाटकुक्कुटविजयहृष्टः Dk.; so वेश˚, श्मशान˚ &c. --2 A garden, park, an orchard. --3 A road. --4 The groin. --5 A sort of grain --Comp. --धानः the descendant of an outcast Brāhmaṇa by a Brāhmaṇa female; see Ms. 10. 21.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0957-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाट पु० वट--घञ् । १ पथि २ वृतिस्थाने च मेदि० गौरा० ङीष् ४ वास्तुभूमौ ५ कुट्यां स्त्री मेदि० । ६ वाट्यालके शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4873,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाटं, क्ली, वरण्डः । गात्रभेदः । इत्यमरटीका ॥ यथा, -- “वाटः पथि वृतौ वाटं वरण्डे गात्रभेदयोः ।” इति हैमः ॥
वाटः, पुं, (वट्यते वेष्ट्यते इति । वट + घञ् ।) मार्गः । वृतिस्थानम् । इति मेदिनी । टे, २८ ॥ अपि च । “मुखं निःसरणे वाटे प्राचीनावेष्टकौ वृतिः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (वास्तु । मण्डपः । यथा, भागवते । ८ । १८ । २३ । “छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश विभ्रद्धयमेधवाटम् ॥” वटस्येदमिति । वट + अण् । वटसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, मनुः । २ । ४५ । “ब्राह्मणो वैल्वपालाशौ क्षत्रियो वाटखा- दिरौ । पैलवौदुम्बरौ वैश्यो दण्डानर्हन्ति धर्म्मतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-324-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें