🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आजि
āji
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
युद्ध के और नाम (2.8.106) समुदाय · संयत् · समिति · समित् · युध्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आजि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. युद्ध । रण । संग्राम । लड़ाई । उ॰— चतुरंग सैन भगाइकै, तब जीतियौ वह आजि ।—रामचं॰, पृ॰ १७४ ।
२. दौड़ [को॰] ।
३. युद्धक्षेत्र या दौड़ का स्थान [को॰] ।
४. सीमा । घेरा [को॰] ।
५. पथ । मार्ग [को॰] ।
६. क्षण [को॰] ।
७. निंदा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आजि m. rarely f. only once in RV. i, 116, 15, (√ अज्), a running-match
a fighting-match, prize-fight, combat, RV.; AV. &c.
[आजिम्-√ अज् or √ इ or √ धाव् or √ सृ, to run with or against any one for a prize, ŚBr.; AitBr. &c.]
war, battle (आजौ, in battle, MBh.; R.; Ragh. xii, 45, &c.)
place for running, race-course, RV. iv, 24, 8; AV. xiii, 2, 4
(= आक्षेप) abuse, L.
(= क्षण) an instant, L.
2. आ-√ जि √ जि (p. -जयत्; impf. 3. du. आजयताम्) to conquer, win, RV. ii, 27, 15; AitBr.; TāṇḍyaBr. : Desid. p. -जिगीषमाण, trying or desiring to win, RV. i, 163, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (133,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आजिः m. f. [अजंत्यस्यां, अज्-इण् P. III. 3. 108 Vārt.] 1 A battle, fight, combat; ते तु यावन्त एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः R. 12. 45. --2 A fighting or running match; आजिं धाव् or इ, -अज् or सृ to run with or against any one for prize. --3 Battle-field, place for running; race-course, level ground; शस्त्राण्याजौ नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच Ve. 3. 9. --4 Limit, boundary. --5 A road, way (m.). --6 An instant (m.). --7 Abuse, invective. --Comp. --अंतः the goal in a race-course. --कृत् a. Ved. {1} running for a prize. {2} making a war. --क्रिया fighting. --तुर् a. Ved. victorious in battles.
आजि {c1c} P. To conquer, win, acquire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0230-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आजि स्त्री अजन्त्यस्याम् अज--इण् न वीभवः । १ समरभूमौ २ संग्रामे, “आजिं न जग्मुर्गिर्वाहो अश्वाः” ऋ० ६, २४, ६, “ते यावन्तएवाजौ तावान् स ददृशे परैः” रघुः । “अस्माकमिन्द्र! दुष्टरं पुरोयाचालमाजिषु” ऋ० ५, ३५, ७ “आजिषु संग्रामेषु” मा० । ३ मर्य्यादायां स्त्री वा ङीप् । [] “अतोयान्यानि वीर्य्यवन्ति कर्म्माणि यथाग्नेर्मन्थनम् आजेः सरणम् दृढस्य धनुषआयमनम्” छा० उ० “आजेः मर्य्यादायाः सरणं घावनम्” शङ्करभा० ५ क्षणे ६ मार्गे पु० । “धन्वना गां धन्वनाजिं जयेम” यजु० २९, ३९ । “धन्वना आजिं मार्गं जयेम अजन्ति गच्छन्ति यस्मि- न्नसावाजिर्मार्गः” वेददी० । भावे इण् ७ आक्षेपे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0641-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आजिः, स्त्री, (अज् + इन्) । यद्धं । समानभूमिः । [] इत्यमरकोषमेदिन्यौ । क्षणं । इति हेमचन्द्रः । (युद्धार्थे यथा, -- “आवृण्वती लोचनमार्गमाजौ रजोन्धकारस्य विजृम्भितस्य” । इति रघुः । ७ । ४३ ।) आक्षेपः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें