🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कलह
kalaha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विवाद । झगड़ा । उ॰—कलह कलपना दुख घना रहै मन भंग ।—सहजो॰, पृ॰ १९ । यौ॰—कलहप्रिय ।
२. लड़ाई । युद्ध ।
३. तलवार की म्यान ।
४. पथ । रास्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कलह m. (n., L.) strife, contention, quarrel, fight, MBh.; Mn. &c.
the sheath of a sword, L.
a road, way, W.
deceit, falsehood, W.
violence without murderous weapons, abuse, beating, kicking, W.
2. कलह Nom. P. कलहति, to quarrel, MBh. xii, 5349.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (261,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलहः, --हं [कलं कामं हंति हण्-ड Tv.] 1 Strife, quarrel: ईर्ष्याकलहः Bh. 1. 2; लीला˚ Ś. Til. 8; so शुष्ककलहः, प्रणयकलहः &c. --2 War, battle. --3 Trick, deceit, falsehood. --4 Violence, kicking, beating &c; Ms. 4. 121; (where Medhātithi and Kullūka explain कलह by दडादिनेतरेतरताडनं and दंडादंड्यादि respectively). --5 A road, way. --6 The sheath of a sword. --7 A cry, sound; Māl. 9. 18. --Comp. --अंतरिता a woman separated from her lover in consequence of a quarrel with him (one who is angry and yet sorry for it); she is thus defined in S. D.: --चाटुकारमपि प्राणनाथं रोषादपास्य या । पश्चात्तापमवाप्नोति कलहांतरिता तु सा ॥ 117. --अपहृत a. taken [] by main force or violence. --कार, --कारिन् a. quarrelsome, turbulent. --प्रिय a. fond of (promoting) quarrels; ननु कलहप्रियोसि M. 1. --(यः) an epithet of Nārada. --(या) a bird (सारिका).
कलहः, --हं [कलं कामं हंति हण्-ड Tv.] 1 Strife, quarrel: ईर्ष्याकलहः Bh. 1. 2; लीला˚ Ś. Til. 8; so शुष्ककलहः, प्रणयकलहः &c. --2 War, battle. --3 Trick, deceit, falsehood. --4 Violence, kicking, beating &c; Ms. 4. 121; (where Medhātithi and Kullūka explain कलह by दडादिनेतरेतरताडनं and दंडादंड्यादि respectively). --5 A road, way. --6 The sheath of a sword. --7 A cry, sound; Māl. 9. 18. --Comp. --अंतरिता a woman separated from her lover in consequence of a quarrel with him (one who is angry and yet sorry for it); she is thus defined in S. D.: --चाटुकारमपि प्राणनाथं रोषादपास्य या । पश्चात्तापमवाप्नोति कलहांतरिता तु सा ॥ 117. --अपहृत a. taken [] by main force or violence. --कार, --कारिन् a. quarrelsome, turbulent. --प्रिय a. fond of (promoting) quarrels; ननु कलहप्रियोसि M. 1. --(यः) an epithet of Nārada. --(या) a bird (सारिका).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0386-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलह पुं न० कलं कामं हन्त्यत्र हन--बा० आधारे ड । अर्द्ध- [] र्चादि । विवादे वाग्विवादे (झक्डा) “क्षत्तः! पुत्रेषु पुत्रैर्मे कलहोन भविष्यति” भा० आ० ४८ । “न विवादे न कलहे न सेनायां न सङ्गरे” मनुः । २ युद्धे अमरः । “विधित्सतः कलहमवेक्ष्य विद्विषः” “भाविकलह- फलयोगमसौ” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1783-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलहः, पुं क्ली, (कलं कासं हन्त्यत्र । हन् + अधि- करणे डः ।) विवादः । लडाइ झगडा इति भाषा ॥ (यथा मनुः ४ । १२१ । “न विवादे न कलहे न सेनायां न सङ्गरे” ॥) तथा विष्णुपुराणे १ मांशे ९ । १४५ । “अलक्ष्मीः कलहाधारा न तेष्वास्ते कदाचन” ॥) तत्पर्य्यायः । युद्धम् २ आयोधनम् ३ जन्यम् ४ प्रधनम् ५ प्रविदारणम् ६ मृधम् ७ आस्कन्द- नम् ८ संख्यम् ९ समीकम् १० साम्परायिकम् ११ समरः १२ अनीकः १३ रणः १४ विग्रहः १५ सम्प्रहारः १६ अभिसम्पातः १७ कलिः १८ सं- स्फोटः १९ संयुगः २० अभ्यामर्द्दः २१ समा- घातः २२ संग्रामः २३ अभ्यागमः २४ आहवः २५ समुदायः २६ सयत् २७ समितिः २८ आजिः २९ समित् ३० युध् ३१ । इत्यमरः । २ । ८ । १०४ ॥ शमीकम् ३२ साम्परायकम् ३३ संस्फेटः ३४ युत् ३५ । इति तट्टीका ॥
कलहः, पुं, (कल + हन् + “अन्येभ्योऽपीति” ३ । २ । १०१ । डः ।) वाटः । खड्गकोषः । भण्डनम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-057-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कलह" आता है (16)
विरोधक्रिया शत्रुता । झगड़ा । कलहरैसा † संज्ञा पुं॰ झगड़ा । कलह । युद्धशर्र झगड़ा । कलहग्राममदगुरिका झगड़ा । टंटा । कलहकलि बहेड़े का फल या बीज । विशेष—वामन पुराण में ऐसी कथा है कि जब दमयती ने न…द्वंद युग्म । मिथुन । जोड़ाविवाद किसी बात या वस्तु पर जबानी झगड़ा । वाक् युद्बविग्रह दूर या अलग करनाविप्रयोग वियोग । विरह । जुदाई । विप्रलंभकमंध दे॰ 'कबंध'दुर्दांत दुर्दमनीयविप्रवाद बूरे वचनचख पु संज्ञा पुं॰ आँखहैस एक छोटा पौधा जिसकी जड़ जहरीले फोड़ों पर जलाने के लेये घिसकर लगाई जाती …टंटा उपद्रव । हलचल । दंगा । फसाद । क्रि॰ प्र॰—मचाना । मुहा॰—टंटा खड़ा करना …बिग्रह शरीर । देह
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें