🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:46:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रण
raṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्वनि (3.2.8) क्वण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रण संज्ञा पुं॰ [सं॰] १, लड़ाई । युद्ध । जंग । यौ॰—रणकर्म = युद्ध । लड़ाई । संग्राम । रणकामी = युद्धेप्सु । युद्ध का इच्छुक । रणकारी = युद्ध करनेवाला । रणक्षिति, रणक्षोणी = दे॰ रणक्षेत्र । रणक्षेत्र । रणधीर । रणभूमि । रणस्थल । २, रमण । ३, शब्द । ४, गति । ५, दुंवा नामक भेड़ा जिसकी दुम मोटी और भारी होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रण m. delight, pleasure, gladness, joy, RV.; VS.; AV.
रण n. battle (as an object of delight), war, combat, fight, conflict, RV.; &c.
2. रण m. (for 1. See p. 863, col. 3) sound, noise, L.
the quill or bow of a lute (= कोण), L.
3. रण m. going, motion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (863,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रणः --णं [रण्-अप्] 1 War, combat, fight; रणः प्रववृते तत्र भीमः प्लवगरक्षसां R. 12. 72; वचोजीवितयोरासीद्वहिर्निःसरणे रणः Subhāṣ. --2 A battle-field. --णः 1 Sound, noise. --2 The quill or bow of a lute. --3 Motion, going --4 Delight, joy (Ved.). --Comp. --अग्रं the front or van of a battle. --अंगं any weapon of war, a weapon, sword; सस्यंदे शोणितं व्योम रणांगानि प्रजज्वलुः Bk. 14. 98. --अंगणं --नं a battle-field. --अजिरं a battle-field, arena. --अंतकृत् m. N. of Viṣṇu. --अपेत a. flying away from battle, a fugitive; स बभार रणापेतां चमूं पश्चादवस्थितां Ki. 15. 33. --अभियोगः engaging in battle. --अलंकरणः a heron. --आतोद्यं, --तूर्यं, --दुंदुभिः a military drum. --उत्साहः prowess in battle. --कर्मन् n. fighting. --क्षितिः f. --क्षेत्रं, --भूः f. --भूमिः f., --स्थानं a battle-field. --गोचर a. engaged in battle. --धुरा the front or van of battle, the brunt of battle; ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5. --पडितः a warrior. --प्रिय a. fond of war, warlike. --(यः) a falcon. --मत्तः an elephant. --मुखं, ˚मूर्धन् m., [] --शिरस् n. {1} the front of battle, the head or van of fight; पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमग्रयायी Ś. 7. 26, 6. 29. {2} the van of an army. --रंकः the space between the tusks of an elephant. --रंगः a battle-field. --रणः a gnat, mosquito. --(णं) {1} longing, anxious desire. {2} regret for a lost object. --रणकः, --कं {1} anxiety, uneasiness, regret (for a beloved object), affliction or torment (as caused by love); रणरणकविवृद्धिं बिभ्रदावर्तमानं Māl. 1. 41; अतिभूमिं गतेन रणरणकेनार्यपुत्रशून्यमिवात्मानं पश्यामि U. 1. {2} love, desire. --(कः) the god of love. --वाद्यं a military instrument of music. --शिक्षा military science, the art or science of war. --संकुलं the confusion of battle, a tumultuous fight, melee. --सज्जा military accoutrement. --सहायः an ally. --स्तंभः a monument of war, trophy.
रणः --णं [रण्-अप्] 1 War, combat, fight; रणः प्रववृते तत्र भीमः प्लवगरक्षसां R. 12. 72; वचोजीवितयोरासीद्वहिर्निःसरणे रणः Subhāṣ. --2 A battle-field. --णः 1 Sound, noise. --2 The quill or bow of a lute. --3 Motion, going --4 Delight, joy (Ved.). --Comp. --अग्रं the front or van of a battle. --अंगं any weapon of war, a weapon, sword; सस्यंदे शोणितं व्योम रणांगानि प्रजज्वलुः Bk. 14. 98. --अंगणं --नं a battle-field. --अजिरं a battle-field, arena. --अंतकृत् m. N. of Viṣṇu. --अपेत a. flying away from battle, a fugitive; स बभार रणापेतां चमूं पश्चादवस्थितां Ki. 15. 33. --अभियोगः engaging in battle. --अलंकरणः a heron. --आतोद्यं, --तूर्यं, --दुंदुभिः a military drum. --उत्साहः prowess in battle. --कर्मन् n. fighting. --क्षितिः f. --क्षेत्रं, --भूः f. --भूमिः f., --स्थानं a battle-field. --गोचर a. engaged in battle. --धुरा the front or van of battle, the brunt of battle; ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5. --पडितः a warrior. --प्रिय a. fond of war, warlike. --(यः) a falcon. --मत्तः an elephant. --मुखं, ˚मूर्धन् m., [] --शिरस् n. {1} the front of battle, the head or van of fight; पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमग्रयायी Ś. 7. 26, 6. 29. {2} the van of an army. --रंकः the space between the tusks of an elephant. --रंगः a battle-field. --रणः a gnat, mosquito. --(णं) {1} longing, anxious desire. {2} regret for a lost object. --रणकः, --कं {1} anxiety, uneasiness, regret (for a beloved object), affliction or torment (as caused by love); रणरणकविवृद्धिं बिभ्रदावर्तमानं Māl. 1. 41; अतिभूमिं गतेन रणरणकेनार्यपुत्रशून्यमिवात्मानं पश्यामि U. 1. {2} love, desire. --(कः) the god of love. --वाद्यं a military instrument of music. --शिक्षा military science, the art or science of war. --संकुलं the confusion of battle, a tumultuous fight, melee. --सज्जा military accoutrement. --सहायः an ally. --स्तंभः a monument of war, trophy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0902-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रण गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । रणति अराणीत् अरणीत् रेणतुः । घटादि० । रणयति ।
रण रवे भ्वा० पर० अक० सेट् । रणति अराणीत् अरणीत् रेणतुः ।
रण पुंन० अर्द्धर्च्चा० रण० “वशिरण्योः” वार्त्ति० अप् । १ युद्धे अमरः । भावे अप् । २ शब्दे ३ कणे पु० मेदि० ४ गतौ च पु० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4790,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रण, रुति । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- अक०-सेट् ।) रणति । रुति शब्दे । इति दुर्गादासः ॥
रण, म गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) म, रणयति । इति दुर्गा- दासः ॥
रणं, क्ली पुं, (रणन्ति शब्दायन्तेऽत्रेति । रण् + “ग्रहेति ।” ३ । ३ । ५८ । इत्यत्र । “वशिरण्यो- रुपसंख्यानम् ।” इति काशिकोक्त्या अप् ।) युद्धम् । इत्यमरः । २ । ८ । १०४ ॥ (यथा, [] मनौ । ७ । ९० । “न कूटैरायुधैर्हन्याद्युध्यमानो रणे रिपून् । न कर्णिभिर्नापि दिग्धैर्नाग्निज्वलिततेजनैः ॥” रमणम् । यथा, ऋग्वेदे । ८ । १७ । १२ । “शाचिगो शाचि पूजनायं रणाय ते सुतः ॥” “रणाय रमणाय ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ रमणीये, त्रि । यथा, तत्रैव । १ । ११६ । २१ । “एकस्यावन्त्यो रावतं रणाय वशमश्विनासनये सहस्रा ।” “रणाय रमणीयाय ।” इति तद्बाष्ये सायणः ॥)
रणः, पुं, (रण् + अप् ।) शब्दः । कणः । इति मेदिनी ॥ गतिः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-086-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रण" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें