🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समर
samara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समर पु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्मर] काम के देवता । कामदेव ।
समर २ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. अच्छे कामों का सुफल । सत्कर्म का फल ।
२. सुंदर फल । अच्छा फल, मेवा आदि (को॰) ।
समर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] युद्ध । संग्राम । लड़ाई । उ॰—सूर समर करनी करहि कहि न जनावहिं आप ।—मानस, १ ।२७४ । यौ—समरकर्म=लड़ाई का काम । समरक्षिति । समरभू= युद्धभूमि । समरविजयी । समरव्यसनी=युद्धप्रिय । समर- शूर=योद्धा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-अर &c. See सम्-√ ऋ, p. 1170.
सम्-अर m. (or n. g. अर्धर्चादी) coming together, meeting, concourse, confluence, RV.; AV.; ŚBr.
(ifc. f(आ). ) hostile encounter, conflict, struggle, war, battle with (सह), ŚāṅkhBr.; MBh. &c.
N. of a king of the Vidyā-dharas, Kathās.
of a king of Kāmpilya, Hariv.
of a brother of king Avantivarman, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1156,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समरः --रं War, battle, fight; कर्णादयोऽपि समरात्पराङ्मुखीभवंति Ve. 3. --Comp. --उद्देशः, --भूमि f. battlefield. --मूर्धन् m., --शिरस् n. the front or van of battle; U. 5. 3.
समरः --रं War, battle, fight; कर्णादयोऽपि समरात्पराङ्मुखीभवंति Ve. 3. --Comp. --उद्देशः, --भूमि f. battlefield. --मूर्धन् m., --शिरस् n. the front or van of battle; U. 5. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1094-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समर पु० न० सम् + ऋ--आधारे अप् । युद्धे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5229,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समरः, पुं, क्ली, (सम्यक् अरणं प्रापणमिति सं + ऋ गतौ + अप् । यद्बा, सम्यक् ऋच्छत्य- त्रेति । “मन्दरकन्दरशीकरेति ।” बाहुलकात् अरप्रत्ययेन साधुः । इत्युज्ज्वलः । ३ । १३१ ।) युद्धम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १२ । ८२ । “इतराण्यपि रक्षांसि पेतुर्वानरकोटिषु । रजांसि समरोत्थानि तच्छोणितनदीष्विव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-269-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समर" आता है (18)
संगर युद्ध । समर । संग्रामसमीक युद्ध । समर । लड़ाईविदार युद्ध । समरसंख्य युद्ध । समर । लड़ाईसंग्राम युद्ध । लड़ाई । समर । यो॰—संग्राम अंगन पुं॰ = दे॰ 'संग्रामांगण'भीमर युद्ध । समरजंग लड़ाई । युद्ध । समरसमोह समर । युद्ध । लड़ाईशंबर एक दैत्य जो वेद के अनुसार दिवोदास का बड़ा शत्रु था । दिवोदास की रक्षा …समिथ अग्निसमित् मेल । साथ । मिलाप (को॰)समुदय उठने या उदित होने की क्रिया । उदयविग्रह दूर या अलग करनाविदारण बीच में से अलग करके दो या अधिक टुकड़े करना । फाड़नासमुदाय समूह । ढेरशिलीमुख भ्रमर । भौंराहैजा दस्त और कै की बीमारी जो मरी या संक्रामक रूप में फैलती है । विशूचिकामुहिम कोई कठिन या बड़ा काम । भारी, मारके का या जान जोखों का काम
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें