🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:54:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संग्राम
saṃgrāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संग्राम संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्गा्म] युद्ध । लड़ाई । समर । यो॰—संग्राम अंगन पुं॰ = दे॰ संग्रामांगण । उ॰—संग्राम अंगन राम अंग अनंग बहु सोभा लही ।—मानस, ६ ।१०२ । संग्रामकर्म = लड़ाई । संग्रामतुला = युद्ध की कसौटी (हार जीत के रुप में) । संग्रामतूर्य = लड़ाई या युद्ध का बिगुल । रणतूर्य । संग्रामपटह । संग्राममूर्धा = युद्धभूमि में अगला मोर्चा । संग्राममृत्यु = युद्धभूमि में मरना । वीरगति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-ग्राम m. (and n., Siddh.; cf., ग्राम) an assembly of people, host, troop, army, AV.
battle, war, fight, combat, conflict, hostile encounter with (instr. with and without समम्, सक, सार्धम्, or comp.), ib. &c. &c.
N. of various men, Rājat.; Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1129,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संग्रामः War, battle, fight; संग्रामांगणमागतेन भवता चापे समारोपिते K. P. 10. --Comp. --जित् a. conquering in battle. --पटहः a large military drum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्ग्राम युद्धे अद० चु० उभ० सक० सेट् । सङ्ग्रामयति से अससङ्ग्रामत् त । अस्याफलवत्कर्त्तर्य्यपि आ० इत्येके
सङ्ग्राम पु० सङ्ग्राम--भावे अच् । युद्धे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5203,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्ग्राम, ङ ञ त् क युद्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरा०-आत्म०-उभ०-च-अक०-सेट् ।) [] अससंग्रासत् । ङ, संग्रामयते । ङ, संग्रामयति संग्रामयते । ञितैवोभयपदसिद्धौ ङित्करणं अफलवत्कर्त्तरि आत्मनेपदार्थम् । एवं सर्व्वत्र । किन्तु अयमात्मनेपदीति प्राञ्चः कदाचित् परस्मैपदार्थो ञकारः । इति दुर्गादासः ॥
सङ्ग्रामः, पुं, (सङ्ग्राम + णिच् + भावे घञ् ।) युद्धम् । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ७ । ८७ । “न निवर्त्तेत संग्रामात् क्षात्त्रं धर्म्ममनुस्मरन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-219-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संग्राम" आता है (32)
रण लड़ाई । युद्ध । जंग । यौ॰—रणकर्म = युद्ध । लड़ाई । संग्राम । रणकामी = …आजि युद्ध । रण । संग्राम । लड़ाईसंगर युद्ध । समर । संग्रामयुद्ध लड़ाई । संग्राम । रण । विशेष— प्राचीन काल में युद्ध के लिये रथ, हाथी, …युध्म संग्राम । युद्धसंपरायक संपरायिक संज्ञा पुं॰ युद्ध । संग्राम । लड़ाईदंतकूर युद्ध । संग्रामकार्पाण कृपाणयुद्ध । युद्ध । संग्रामप्रयुद्ध युद्ध । संग्रामवीरजयंतिका युद्ध । संग्रामसंगथ संग्राम । युद्धसंयोध युद् ध । संग्रामरन पु ^१ संज्ञा पुं॰ युद्घ । लड़ाई । संग्रामआराण युद्ध । संग्राम ।—(डिं॰)रज्म संग्राम । रण । जंग । युद्धहर्ब युद्ध । लड़ाई । संग्राम । यौ॰—हबंगाह = युद्धस्थल । लड़ाई का मैदानआकारीठ संग्राम । युद्ध । (ड़िं॰)कलिकर्म युद्ध । संग्रामविदारणा लड़ाई । संग्रामकदन मरण । विनाशवाज घृत । घोसमर पु ^१ संज्ञा पुं॰ काम के देवता । कामदेवगर्जन भीषण ध्वनि । गरजना । गरज । गभीर नाद । यौ॰—गर्जन तर्जन = (१) तड़प । (२)…संवत् वर्ष । संवत्सर । सालसमाह्वय पशु पक्षियों (तीतर, वटेर, हाथी, शेर, भैंसे आदि) को लड़ाने और उनकी हार …संप्रहार परस्पर चोट करनासद्म घर । मकान । रहने का स्थानआरभटी क्रोधादिक उग्र भावों की चेष्टादंद किसी पदार्थ से निकलती हुई गरमी, जैसी तपी हुई भूमि पर मेघ का पानी पड़ने…भारथ पु ^१ संज्ञा पुं॰कौलोन कौल मत रो माननेवालारायसा वह काव्य जिसमें किसी राजा का जीवनचरित्र वर्णित हो । रासो । जैसे,—पृथ्व…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें