🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:12:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाज
vāja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाण के पंख (2.8.87) पक्ष · आगे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घृत । घो ।
२. यज्ञ ।
३. अन्न ।
४. जल ।
५. संग्राम । युद्ध ।
६. बल ।
७. वाण में का पंख जो पीछे लगा रहता है ।
८. पलक । निमेष ।
९. वेग । उ॰—अवलंबत, रव, जव, चपल, रंहसि, रय, त्वर, वाज । सहसा, सत्वर, रभ, तुरा, तुरन वेग के साज ।—नद॰ ग्रं॰, पृ॰ १०७ ।
१०. मुनि ।
११. शब्द । आवाज ।
१२. श्राद्ध में दिया जानेवाला चावल का पिंड (को॰) ।
१३. पंख । पर (को॰) ।
१४. चैत्र मास का एक नाम (को॰) ।
१५. यज्ञ के अंत में पढ़ा जानेवाला एक मंत्र (को॰) ।
१६. प्रतियोगिता में प्राप्त पुरस्कार (को॰) ।
१७. तीव्र गतिवाला घोड़ा (को॰) ।
१७. तीन ऋतुओं में से एक ऋतु (को॰) ।
१८. प्राप्ति । लाभ (को॰) ।
वाज २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ वाज]
१. उपदेश । शिक्षा ।
२. वार्मिक व्याख्यान ।
३. घार्मिक उपदेश । कथा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाज m. (fr. √ वज्; cf. उग्र, उज्, ओजस् &c.) strength, vigour, energy, spirit, speed (esp. of a horse; also pl.), RV.; AV.; VS.; ŚāṅkhŚr. (वाजेभिस् ind. mightily, greatly; cf. सहसा)
a contest, race, conflict, battle, war, RV.; VS.; GṛŚrS.
the prize of a race or of battle, booty, gain, reward, any precious or valuable possession, wealth, treasure, RV.; VS.; AV.; PañcavBr.
food, sacrificial food (= अन्न in Nigh. ii, 7 and in most of the Commentators), RV.; VS.; Br.
= वाज-पेय, ŚāṅkhŚr.
(?) a swift or spirited horse, war-horse, steed, RV.; AV.
the feathers on a arrow, RV.
a wing, L.
sound, L.
N. of one of the 3 Ṛbhus (pl. = the 3 Ṛbhus), RV.
of the month Caitra, VS.
of a son of Laukya, ŚāṅkhŚr.
of a son of Manu Sāvarṇa, Hariv.
of a Muni, L.
वाज n. (only L.) ghee or clarified butter
an oblation of rice offered at a Śrāddha
rice or food in general
water
an acetous mixture of ground meal and water left to ferment
a Mantra or prayer concluding a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (938,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाजः [वज्-घञ्] 1 A wing. --2 A feather. --3 The feather of an arrow. --4 Battle, conflict. --5 Sound. --जं 1 Clarified butter. --2 An oblation of rice offered at a Śrāddha or obsequial ceremony. --3 Food in general. --4 Water. --5 A prayer or mantra with which a sacrifice is concluded. --6 A sacrifice. --7 Strength, power. --8 Wealth. --9 Speed. --10 A month. --Comp. --पेयः --यं N. of a particular sacrifice. --सनः {1} N. of Viṣṇu. {2} of Śiva. --सनिः the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0957-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाज न० वज--घञ् । १ अन्ने २ घृते ३ जले ४ यज्ञे च मेदि० । ५ शरपक्षे अमरः ६ वेगे पु० ८ निस्वने ९ पक्षे पु० मेदि० १० मुनौ पु० विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4872,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाजं, क्ली, घृतम् । (यथा, वाजसनेयसंहिता- याम् । ९ । १ । “वाचस्पतिर्वाजं नः स्वदतु ॥”) यज्ञः । अन्नम् । (यथा, ऋग्वेदे । ४ । २२ । ३ । “यो देवो देवतमो जायमानो महो वाजेभिर्महद्भिश्च शुष्मैः ॥” “वाजेभिरन्नैः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) वारि । इति मेदिनी । जे, १४ ॥ (संग्रामः । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ३५ । १ । “अस्मभ्यं चर्षणीसहं सस्निं वाजेषु दुष्टरम् ॥” बलम् । यथा, तत्रैव । ५ । ८५ । २ । “वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्व्वत्सु पय उस्रियासु ॥”)
वाजः, पुं, शरपक्षः । इत्यमरः । २ । ८ । ८७ ॥ (यथा, भागवते । १० । ५९ । १६ । विचित्रवाजैर्निशितैः शिलीमुखैः ॥”) निस्वनः । पक्षः । वेगः । इति मेदनी । जे, १६ ॥ मुनिः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-321-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें