🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:03:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संगर
saṃgara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संगर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्गर]
१. युद्ध । समर । संग्राम ।
२. आपद् । विपत्ति ।
३. अंगीकार । स्वीकार ।
४. प्रतिज्ञा ।
५. प्रश्न । सवाल ।
६. नियम ।
७. विष । जहर ।
८. शमी वृक्ष का फल ।
९. निगल जाना (को॰) ।
१०. ज्ञान (को॰) । यौ॰—संगरक्षभ = युद्ध योग्य । युद्ध करने में समर्थ या शक्त । संगरभूमि = लड़ाई का मैदान । युद्धभूमि । संगरस्थ = युद्धभूमि में स्थित । युद्धलिप्त ।
संगर २ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰]
१. वह धुस या दीवार जो ऐसे स्थान में बनाई जाती है, जहाँ सेना ठहरती है । रक्षा करने के लिये सेना के चारों ओर बनाई हुई खाई, धुस या दीवार ।
२. मोरचा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-गर &c. See सं- √ 1. 2. गॄ.
1. सं-गर m. agreeing together, agreement, assent, AV. &c. &c.
conflict, combat, fight, battle with (instr.) or for (gen.), Mn.; MBh. &c.
a bargain, transaction of sale, L.
knowledge, L.
2. सं-गर m. swallowing up, devouring, MW.
सं-गर n. poison, L.
misfortune, calamity, L.
the Śamī fruit, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1128,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संगरः 1 A promise, an agreement; तथेति तस्या वितथं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्संगरमग्रजन्मा R. 5. 26, 11. 48; पालितसंगराय 13. 65. --2 Accepting, undertaking. --3 A bargain. --4 War, battle, fight; अतरत्स्वभुजौजसा मुहुर्महतः संगरसागरानसौ [] Śi. 16. 67. --5 Knowledge. --6 Devouring. --7 Misfortune, calamity. --8 Poison. --9 The fruit of the Śamī tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्गर पु० सङ्गीर्य्यते सम् + गॄ--भावादौ अप् । १ आपदि २ प्र- तिज्ञायां ३ युद्धे च अमरः । कर्त्तरि अच् । ४ क्रियाका रके ५ विप्रे मेदि० ६ शमीवृक्षफले न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5203,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्गरं, क्ली, (संगीर्य्यते इति । सं + गॄ + अप् ।) शमीवृक्षफलम् । इति मेदिनी ॥
सङ्गरः, पुं, (संगृणन्ति शब्दायन्ते वीरा यत्र । सं + गॄशब्दे + अप् ।) युद्धम् । (यथा, कथा- सरित्सागरे । ३१ । ९३ । “सङ्कटे हि परीक्ष्यन्ते प्राज्ञाः शूराश्च सङ्गरे ॥”) आपत् । अङ्गीकारः । (यथा, रघुः । ५ । २६ । “तथेति तस्या वितथं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत् सङ्गरमग्रजन्मा ॥”) संवित् । इत्यमरः ॥ क्रियाकारः । विषम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-217-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें