🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:00:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आरभटी
ārabhaṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आरभटी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. क्रोधादिक उग्र भावों की चेष्टा । उ॰—झूठौ मन झूठी सब काया, झुठी आरभटी । अरु झूठन को बदन निहारत मारत फिरत लटी ।-सूर (शब्द॰) ।
२. एक प्रकार की नृत्यशैली [को॰] ।
३. नाटक में एक वृत्ति का नाम विशेष—इस वृत्ति में यमक का प्रयोग अधिक होता है । इसके द्वारा माया, इंद्रजाल, संग्राम, क्रोध, आघात, प्रिताघात और बंधनादि विविध रौद्र, भयानक और बीपत्स रस दिखाए जाते हैं । इसके चार भेद हैं-वस्तूसत्थावन, संफैट, संक्षिप्ति और अवपातन (१) वस्तूत्थापन=ऐसी वस्तुओं का प्रदर्शन या वर्णन जिससे रौद्रादि रसों की सूचना हो । जैसे,—सियारों का बोलना और श्मशान आदि । (२) सफेट=दो आदमियों का झटपट आकर भिड़ जाना । (३) संक्षिप्त=क्रोधादि उग्र भावो की निवृत्ति । जैसे,—रामचंद्र जी की बातों को सुनकर परशुराम के क्रोध की निवृत्ति (४) अवपातन:=प्रवेश से निष्कमण तक रौद्रादि भावों का अविच्छिन्न प्रदर्शन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-रभटी f. boldness, confidence, heroism, Rājat.
(in dram.) the representation of supernatural and horrible events on the stage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (150,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरभटी स्त्री० आरभ्यतेऽनया आ + रभ--अटि ङीप् । नाट्ये अर्थविशेषयुक्ते सा० दर्पणोक्ते रचनाभेदे सा च भेदो- दाहरणसहिता सा० द० उक्ता यथा “मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भान्तादिचेष्टितैः । संयुक्ता पण- बन्धाद्यैरुद्भटाऽऽरभटी मता । वस्तूत्थापनसऽफेटौ संक्षिप्ति रवपातनम् । इति भेदास्तु चत्वार आरभट्याः प्रकी- र्त्तिताः । मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनमुच्यते । यथो- दात्तराघवे । “जीयन्ते जयिनोनिशान्ततिमिरव्रातैर्व्वि- यद्व्यापिभिर्भास्वन्तः सकला रवेरपि कराः कस्मादकस्मा- दमी । एते चोग्रकबन्धकण्ठरुधिरैराध्मायमानोदरामुञ्च- न्त्याननकन्दरानलमुचस्तीव्रान् रवान् फेरवः” इत्यादि । संफेटस्तु समाधाय युद्धसत्वरयोर्द्वयोः । यथा मालस्त्यां माधवाघोरघण्टयोः । संक्षिप्ता वस्तुरचना शिल्पैरित- रथाऽपि वा । संक्षिप्तिः स्यात् निवृत्तौ च नेतुर्नेत्रन्तर- ग्रहः । उदयनचरिते किलिञ्जहस्तिप्रयोगः । द्वितीयं यथा । बालिनिवृत्त्या सुग्रीवः यथा वा परशुरामयौ द्धत्थ- निवृत्त्या शान्तत्वापादानं “पुण्या ब्राह्मणजातिरन्वयगुणः शास्त्रं चरित्रं च मे येनैकेन हृतान्यमूनि हरता चैतन्य सात्रामपि । एकः सन्नपि भूरिदोषगहनं सोऽयं त्वया [] प्रेयसा वत्स! ब्राह्मणवत्सलेन शमितः क्षेमाय दर्पोमम” । प्रवेशश्रासनिष्क्रान्तिहर्षविप्लवसम्भवम् । अवपातनमित्युक्तम् । यथा कृत्यरावणे षष्ठेऽङ्के । प्रविश्य खङ्गहस्तः पुरुष इत्यतः प्रभृति निष्क्रमणपर्य्यन्तम् । सर० क० उक्ते शब्दालङ्का- ररूपे २ वृत्तिभेदे च सा च ३८८ पृष्ठे दृश्या । आरः सामर्थ्येन गामी भटः । ३ शूरे वीरे पु० हेमचन्द्रः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें