🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:18:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

युद्ध
yuddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रण (3.3.55)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
युद्ध संज्ञा पुं॰ [सं॰] लड़ाई । संग्राम । रण । विशेष— प्राचीन काल में युद्ध के लिये रथ, हाथी, घोड़े और पदाति ये चार सेना के प्रधान अंग थे और इसी कारण सेना को चतुरंगिणी कहते थे । इन चारों के संख्याभेद के कारण पत्ति, गुल्म, गण आदि अनेक भेद और उनके संनिवेशभेद से शूची, श्येन, मकरादि अनेक व्यूह थे । सैनिकों को शिक्षा संकेतध्वनियों से दी जाती थी, जिसे सुनकर सैनिकगण संमी- लन, प्रसरण प्रभ्रमण, आकुंचन, यान, प्रयाण, अपयान आदि अनेक चेष्टाएँ करते थे । संग्राम के दो भेद थे— एक द्वंद्व और दूसरा निर्द्वंद्व । जिस संग्राम में कृत्रिम या अकृत्रिम दुर्ग में रहकर शत्रु से युद्ध करते थे, उसे 'द्वंद्व युद्ध 'कहते थे । पर जब दूर्ग से बाहर होकर आमने सामने खुले मैदान में लड़ते थे, तब उसे 'निर्द्वंद्व युद्ध' कहते थे । निर्द्वंद्व युद्ध में समदेश में रथयुद्ध, विषमदेश में हस्तियुद्ध, मरुभूमि में अश्वयुद्ध, पर्वतादि में पत्तियुद्ध और जल में नौकायुद्ध किया जाता था । युद्ध के समान्य नियम ये थे—(१) युद्ध उस अवस्था में किया जाता था, जब युद्ध से जीने की आशा और न युद्ध करने में नाश ध्रुव हो । (२) राजा और युद्धशास्त्र के मर्मज्ञ पंडितों को युद्धक्षेत्र में नही जाने देते थे । उनसे यथासमय युद्धनीति का केवल परामर्श और मंत्र लिया जाता था । (३) रथहीन, अश्वहीन, गजहीन और शस्त्रहीन पर प्रहार नहीं होता था । (४) बाल, वृद्ध, नपुंसक और अव्याहत पर तथा शांति की पताका उठानेवाले के ऊपर शस्त्रास्त्र नहीं चलाया जाता था । (५) भयभीत, शरणप्राप्त, युद्ध से विमुख और विगत पर भी आघात नहीं किया जाता था । (६) संग्राम में मारनेवाले को ब्रह्महत्यादि दोष नहीं लगते थे । (७) लड़ाई से भागनेवाला बड़ा पातक ी माना जाता था । ऐसे पातकी की शुद्धि तब तक नहीं होती थी, जबतक कि वह फिर युद्ध में जाकर शूरता न दिखलावे । क्रि॰ प्र॰—छिड़ना ।—छेड़ना ।—ठनना ।—मचना ।—मचाना । मुहा॰—युद्ध मोंडना=लड़ाई ठानना । उ॰— कुँअर तन श्याम मानों काम है दूसरों, सपन में देखि ऊखा लुभाई । मित्ररेखा सकल जगत के नृपत की, छिनिक में मुरति तक लिखि देखाई । निरखि यदुवश का रहस मन में भयो, देखि अनिरुद्ध युद्ध माँड्यो । सूर प्रभु ठटी ज्यों भयो चाहै सो त्यों फाँसि करि कुँअर अनिरुद्ध बाँध्यो ।—सूर (शब्द॰) । यौ॰—युद्धकारी=लड़ाकू । युद्धकाल=लड़ाई का समय । युद्ध- क्षेत्र=लड़ाई का मैदान । युद्धगांधर्व=युद्ध का गीत । मारू राग । युद्धतंत्र=सैन्यविज्ञान । युद्धध्वनि=लड़ाई का शोर- गुल । युद्धपोत=लड़ाई के काम आनेवाला जहाज । युद्धभू, युद्धभूमि=लड़ाई का मैदान । युद्धमार्ग=लड़ाई की चाल । युद्धविद्या=युद्धशास्त्र । युद्ध का विज्ञान । युद्धशास्त्र=वह शास्त्र जिसमें युद्ध के सिद्धांत हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युद्ध mfn. fought, encountered, conquered, subdued, MBh.
युद्ध m. N. of a son of Ugra-sena, VP.
युद्ध n. (ifc. f(आ). ) battle, fight, war, RV. &c. &c.
युद्ध m. (in astron.) opposition, conflict of the planets, Sūryas.; VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (854,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युद्ध p. p. 1 Fought, encountered. --2 Conquered, subdued. --द्धं [ युध्भावादौ क्त] 1 War, battle, fight, engagement, contest, struggle, combat, वत्स केयं वार्ता युद्धं युद्धमिति U. 6. --2 (In astr.) The opposition or conflict of planets. --Comp. --अवसानं cessation of hostilities, a truce. --आचार्यः a military preceptor. --उद्योगः, --उद्यमः vigorous or warlike preparations. --उपकरणं a war-implement. --उन्मत्त a. frantic in battle. --कारिन् a. fighting, contending. --द्यूतं chance of war. --भूः --भूमिः f. a battle-field. --मार्गः military stratagems or tactics, monœuvres. --रंगः {1} a battle-field, battle-arena. {2} N. of Kārtikeya. --विद्या, --शास्त्रं military science or art, science of war. [] --वीरः {1} a warrior, hero, champion. {2} (in Rhet.) the sentiment of heroism arising out of military prowess, the sentiment of chivalrous heroism; see S. D. 234 and R. G. under युद्धवीर. --शालिन् a. heroic, valiant. --सारः a horse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0895-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युद्ध न० युध--भावादौ क्त । १ परस्पराभिघातार्थं शस्त्रादिक्षे- पणव्यापारे योधने २ तदाधारे संग्रामे अमरः । ज्योति- षोक्ते ग्रहाणां गतिभेदकृते योधनरूपे ३ परस्परमिलन विशेषे च । ग्रहयुद्धशब्दे २७६६ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4779,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "युद्ध" आता है (60)
जय युद्ध, विवाद आदि में विपाक्षियों का परा- भव । विरोधियों को दमन करके स्…रण लड़ाई । युद्ध । जंग । यौ॰—रणकर्म = युद्ध । लड़ाई । संग्राम । रणकामी = …आजि युद्ध । रण । संग्राम । लड़ाईमृध युद्ध । लड़ाईहार युद्ध, क्रीड़ा, प्रतिद्बंद्विता आदि में शत्रु के संमुख असफलता । लड़ाई,…आहाव ललकार । युद्ध के लिये आह्वानयोधन युद्ध की सामग्री । लड़ाई का सामान जैसे, अस्त्र शस्त्र आदिसंगर युद्ध । समर । संग्रामसमीक युद्ध । समर । लड़ाईआयोधन युद्ध । लड़ाईविदार युद्ध । समरसमाघात युद्ध । लड़ाईसंग्राम युद्ध । लड़ाई । समर । यो॰—संग्राम अंगन पुं॰ = दे॰ 'संग्रामांगण'संस्फेट युद्ध । लड़ाईसंस्फोट युद्ध । लड़ाईअभ्यामर्द युद्ध । संघर्षयुध् युद्ध । लड़ाईयुध्म संग्राम । युद्धखज पु वि॰ खाने योग्य । जो खाया जा सके । भक्ष्यफर पु ‡ ^१ संज्ञा पुं॰अरर एक शब्द जो अत्यंत व्यग्रता तथा अचभे की दशा में मुँह से निकलता है, जैसे…कदन मरण । विनाशकलह विवाद । झगड़ावाज घृत । घोअनीक ससि समिप आई । जन् सभीत दै अँकोर, राखे जुग रुचिर मोर, कुंडल छबि निरखि च…जन्य साधारण मनुष्य । जनसाधा— रणनदनु मेघ । बादलभंडन † संज्ञा॰ पुं॰मारि मार डालना । वध करनावराक शिववृजन आकाश । आसमानशंबर एक दैत्य जो वेद के अनुसार दिवोदास का बड़ा शत्रु था । दिवोदास की रक्षा …समिथ अग्निस्पश चर । दूतअभिमर संहार । विनाश । हननआनर्त देशविशेष । द्वारकाकंठाल नाव । नौकापृतना सेना का एक विभाग जिसमें २४३ हाथी, २४३ रथ, ७२९ घुड़सवार और १२१५ पैदल सि…प्रधन वह जिसके पास बहुत अधिक धन होसंयुग मेल । मिलाप । संयोग । समागमसमिति सभा । समाजसमित् मेल । साथ । मिलाप (को॰)समुदय उठने या उदित होने की क्रिया । उदयअभिसार साधन । सहाय । सहारा । बलप्रघात आघात । मारनाप्रहरण हरना । हरण करना । छीननाप्रहार आघात । वार । चोट । मारविग्रह दूर या अलग करनाविदारण बीच में से अलग करके दो या अधिक टुकड़े करना । फाड़नाविमर्द चूर्ण करना । पीसनासंपराय मृत्यु । मौतअभिसंपात सम्मिलन । संगमसंक्रंदन शक्र । इंद्र । सुरपतिप्रविदारण पूर्ण रूप से विदारणखजा मथानीआजयन विजयवैशस विनाश । हत्या । वधआस्कंद नाशसमुदाय समूह । ढेरगर्जाफल जवासा । विकंटक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें