🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:16:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विमर्द
vimarda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विमर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चूर्ण करना । पीसना ।
२. मींजना । मसलना । रगड़ना ।
३. संघर्ष । युद्ध ।
४. बाधा ।
५. संपर्क । स्पर्श ।
६. खग्रास ।
७. सूर्य और चंद्रमा का मेल ।
८. एक वृक्ष ।
९. संपीड़ित करना । कसना (आलिंगन करते समय) ।
१०. छीनना । अपहरण करना । बिगाड़ देना (को॰) ।
११. शरीर पर उबटन आदि लगाना या मलना (को॰) ।
१२. विध्वंस । विनाश (को॰) ।
१३. थकान । क्लांति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-मर्द , वि-मर्श. See under वि√ मृद् and वि-√ मृश्, p. 981, col. 1.
वि-मर्द m. crushing, bruising, grinding, pounding, rubbing, friction, MBh.; Kāv. &c.
trampling, Ratnāv.
hostile encounter, conflict, scuffle, fight, war, tumult, MBh.; Kāv. &c.
laying waste, devastation, destruction, ib.
interruption, disturbance, Mṛcch.; Hit.
touch, contact, Sāṃkhyak.
refusal, rejection, R.
complete obscuration, total eclipse, Sūryas.; VarBṛS.
weariness, tediousness, MW.
the trituration of perfumes, W.
Cassia Sophora, L.
N. of a prince, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (979,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विमर्दः 1 Pounding, crushing, bruising. --2 Rubbing together, trituration (as of perfumes), friction; विमर्दसुरभिर्बकुलावलिका खल्वहं M. 3; R. 5. 65; कस्तूरिका मृगविमर्दसुगंधिरेति Śi. 4. 61, 11. 28. --3 Pressing together (as in embrace). --4 Spoiling, marring; कुतूहलविमर्दकारिणा परिश्रमेण Mk. 1. --5 Touch; contact. --6 Rubbing the person with saffron or other unguents. --7 War, battle, fight, encounter; विमर्दक्षमां भूमिमवतरावः U. 5, 3. 44. --8 Destruction, devastation; R. 6. 62. --9 Conjunction of the sun and moon. --10 An eclipse. --11 Weariness, tediousness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0986-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमर्द पु० विमृद्यतेऽसौ वि + मृद--घञ् । (कालकासुन्दिया) १ वृक्षे रत्नमा० । संज्ञायां कन् । चक्रमर्दके राजनि० । भावे घञ् । ३ मर्दने ३ कुङ्कुमादिमर्दने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4916,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमर्द्दः, पुं, (विमृद्यतेऽसौ इति । वि + मृद् + घञ् ।) कालङ्कतवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ कालकासुन्दिया इति भाषा ॥ विमर्द्दनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । ५ । ६५ । “तं कर्णभूषणनिपीडितपीवरांसं- शय्योत्तरच्छदविमर्द्दकृशाङ्गरागम् ॥” सम्पर्कः । यथा, रघुः । १३ । २० । “असौ महेन्द्रद्विपदानगन्धि- स्त्रिमार्गगावीचिविमर्द्दशीतः ॥” “त्रिमार्गगा गङ्गा तस्या वीचीनां विमर्द्देन सम्पर्केण शीतः ।” इति तट्टीकायां मल्लि- नाथः ॥ * ॥ युद्धम् । यथा, रामायणे । ३ । ३२ । ७ । “देवासुरविमर्द्देषु वज्राशनिकृतव्रणम् ॥” कलहः । यथा, तत्रैव । ७ । ६३ । २४ । “कार्य्यार्थिनां विमर्द्दो हि राज्ञां दोषाय कल्पते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-414-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें