🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:23:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विमर्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विमर्द

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विमर्द

अर्थ: चूरा करना, कुचलना, चकना चूर करना

व्युत्पत्ति: वि + मृद् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विमर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + मृद् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विमर्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविमर्दःविमर्दौविमर्दाः
द्वितीयाविमर्दम्विमर्दौविमर्दान्
तृतीयाविमर्देनविमर्दाभ्याम्विमर्दैः
चतुर्थीविमर्दायविमर्दाभ्याम्विमर्देभ्यः
पञ्चमीविमर्दात् / विमर्दाद्विमर्दाभ्याम्विमर्देभ्यः
षष्ठीविमर्दस्यविमर्दयोःविमर्दानाम्
सप्तमीविमर्देविमर्दयोःविमर्देषु
सम्बोधनहे विमर्दहे विमर्दौहे विमर्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विमर्द
विमर्द
vimarda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विमर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चूर्ण करना । पीसना ।
२. मींजना । मसलना । रगड़ना ।
३. संघर्ष । युद्ध ।
४. बाधा ।
५. संपर्क । स्पर्श ।
६. खग्रास ।
७. सूर्य और चंद्रमा का मेल ।
८. एक वृक्ष ।
९. संपीड़ित करना । कसना (आलिंगन करते समय) ।
१०. छीनना । अपहरण करना । बिगाड़ देना (को॰) ।
११. शरीर पर उबटन आदि लगाना या मलना (को॰) ।
१२. विध्वंस । विनाश (को॰) ।
१३. थकान । क्लांति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-मर्द , वि-मर्श. See under वि√ मृद् and वि-√ मृश्, p. 981, col. 1.
वि-मर्द m. crushing, bruising, grinding, pounding, rubbing, friction, MBh.; Kāv. &c.
trampling, Ratnāv.
hostile encounter, conflict, scuffle, fight, war, tumult, MBh.; Kāv. &c.
laying waste, devastation, destruction, ib.
interruption, disturbance, Mṛcch.; Hit.
touch, contact, Sāṃkhyak.
refusal, rejection, R.
complete obscuration, total eclipse, Sūryas.; VarBṛS.
weariness, tediousness, MW.
the trituration of perfumes, W.
Cassia Sophora, L.
N. of a prince, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (979,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विमर्दः 1 Pounding, crushing, bruising. --2 Rubbing together, trituration (as of perfumes), friction; विमर्दसुरभिर्बकुलावलिका खल्वहं M. 3; R. 5. 65; कस्तूरिका मृगविमर्दसुगंधिरेति Śi. 4. 61, 11. 28. --3 Pressing together (as in embrace). --4 Spoiling, marring; कुतूहलविमर्दकारिणा परिश्रमेण Mk. 1. --5 Touch; contact. --6 Rubbing the person with saffron or other unguents. --7 War, battle, fight, encounter; विमर्दक्षमां भूमिमवतरावः U. 5, 3. 44. --8 Destruction, devastation; R. 6. 62. --9 Conjunction of the sun and moon. --10 An eclipse. --11 Weariness, tediousness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0986-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमर्द पु० विमृद्यतेऽसौ वि + मृद--घञ् । (कालकासुन्दिया) १ वृक्षे रत्नमा० । संज्ञायां कन् । चक्रमर्दके राजनि० । भावे घञ् । ३ मर्दने ३ कुङ्कुमादिमर्दने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4916,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमर्द्दः, पुं, (विमृद्यतेऽसौ इति । वि + मृद् + घञ् ।) कालङ्कतवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ कालकासुन्दिया इति भाषा ॥ विमर्द्दनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । ५ । ६५ । “तं कर्णभूषणनिपीडितपीवरांसं- शय्योत्तरच्छदविमर्द्दकृशाङ्गरागम् ॥” सम्पर्कः । यथा, रघुः । १३ । २० । “असौ महेन्द्रद्विपदानगन्धि- स्त्रिमार्गगावीचिविमर्द्दशीतः ॥” “त्रिमार्गगा गङ्गा तस्या वीचीनां विमर्द्देन सम्पर्केण शीतः ।” इति तट्टीकायां मल्लि- नाथः ॥ * ॥ युद्धम् । यथा, रामायणे । ३ । ३२ । ७ । “देवासुरविमर्द्देषु वज्राशनिकृतव्रणम् ॥” कलहः । यथा, तत्रैव । ७ । ६३ । २४ । “कार्य्यार्थिनां विमर्द्दो हि राज्ञां दोषाय कल्पते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-414-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विमर्दविमर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + मृद् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विमर्द 📚 ➤ चूरा करना, कुचलना, चकना चूर करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विमर्द 📚चूर्ण करना । पीसना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विमर्द = वि + मर्द तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विमर्द: वि + मृद् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬