🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हार
hāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मोतियों का हार (2.6.106) मुक्तावली
नायक (3.3.19) नेता
गुच्छ (3.3.35) फूलों
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हार १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ हारि]
१. युद्ध, क्रीड़ा, प्रतिद्बंद्विता आदि में शत्रु के संमुख असफलता । लड़ाई, खेल, बाजो या चढ़ा ऊपरी में जोड़ या प्रतिद्बंद्वी के सामने न जीत सकने का भाव । पराजय । शिकस्त । जैसे,—लड़ाई में हार, खेल में हार इत्यादि । क्रि॰ प्र॰—जाना ।—मानना ।—होना । यौ॰—हारजीत । मुहा॰—हार खाना=पराजय होना । हारना । हार देना=पराजित करना । हराना । हार बोलना=हार मान लेना ।
२. शिथिलता । श्रांति । थकावट ।
३. हानि । क्षति । हरण ।
४. जब्ती । राज्य द्बारा हरण ।
५. युद्ध ।
६. विरह । वियोग ।
हार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोने, चाँदी या मोतियों आदि की माला जो गले में पहनी जाय । उ॰—नव उज्वल जलधार, हार हीरक सी सोहति । —भारतेंदु ग्रं॰, भा १, पृ॰ २८२ । विशेष—किसी के मत से इसमें ६४ और किसी के मत से १०८ दाने होने चाहिए । मुहा॰—हार मोर हो जाना=गायब हो जाना । उ॰—निजरा आगै निमष मैं, हार मोर ह्वै जाय । —बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰ ३, पृ॰ २२ ।
२. वह जो ले जानेवाला या वहन करनेवाला हो ।
३. अंकगणित में भाजक ।
४. पिंगल या छंदः शास्त्र में गुरु मात्रा ।
५. ले लेना । हरण (को॰) ।
६. अलग करना । रहित करना (को॰) ।
७. मोती की माला ।
८. क्षेत्र का विस्तार ।
९. मार्ग । रास्ता । उ॰—हार मुक्त को फूल को, हार क्षेत्र विस्तार, हार बिरह को बोलिबो, मारग कहियत हार । —अनेकार्थ॰, पृ॰ १६२ ।
हार ३ वि॰
१. मनोहर । मन हरनेवाला । सुंदर ।
२. नाश करनेवाला ।
३. ले जानेवाला या हरण करनेवाला (को॰) ।
४. उगाहने या वसूल करनेवाला ।
५. शिव संबंधी ।
६. विष्णु संबंधी ।
हार ४ संज्ञा पुं॰ [देश॰ या सं॰ अरण्य]
१. वन । जंगल ।
२. नाव के बाहरी तख्ते ।
३. चरने का मैदान । चरागाह । गोचारण भूमि ।
४. कृषिभूमि । खेत ।
हार ५ प्रत्य॰ [सं॰ धार, हिं॰ हार] वाला अर्थ का सूचक प्रत्यय । दे॰ हारा । जैसे,—पावनिहार ।
हार १ प्रत्य॰ [सं॰ धार (=रखनेवाला)] [स्त्री॰ हारी] एक पुराना प्रत्यय जो किसी शब्द के आगे लगकर कर्तव्य, धारण या संयोग आदि सूचित करता है । वाला । जैसे,—करनेहारा, देने- हारा, लकड़हारा इत्यादि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हार mf(ई)n. bearing, carrying, carrying away, stealing (e.g. क्षीर-ह्˚, ‘stealing milk’), MārkP.
levying, raising (e.g. कर-ह्˚, ‘raising taxes’), BhP.
ravishing, charming, delightful (or ‘relating to Hari i.e. Viṣṇu’), ib.
relating to Hara or Śiva, Nalac.
हार m. taking away, removal, ib.
confiscation, forfeiture (of land, money &c.), Mn.; MBh.; Kathās.
waste, loss (see काल-ह्˚)
war, battle, W.
a carrier, porter, ib.
(in arithm.) a divisor or division, Col.
(in prosody) a long syllable, ib.
a garland of pearls, necklace (accord. to some, one of 108 or 64 strings), MBh.; Kāv. &c.
2. हार (for 3. See p. 1292, col. 1) Nom. P. ˚रति to be like a string of pearls, Dhūrtas.
3. हार mfn. (for 1. and 2. See p. 1289, col. 2) relating to Hari or Viṣṇu, BhP.
हार , हारक, हारिन् &c. See p. 1289, cols. 2 and 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हारः [हृ-कर्मणि घञ्] 1 Taking away, removal, seizing. --2 Conveying. --3 Abstraction, deprivation. --4 A carrier, porter. --5 A garland or necklace of pearls &c.; a necklace in general; हारोयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमंडले Amaru. 100; पांड्योयमसांर्पितलंबहारः R. 6. 60, 5. 52, 6. 16. Me. 67; Rs. 1. 4; 2. 18. --6 War, battle. --7 (In math.) The denominator of a fraction. --8 A divisor. --9 (In prosody) A long syllable. --Comp. --आवलिः --ली f. a string of pearls [] तरुणीस्तन एव शोभते मणिहारावलिरामणीयकं N. 2. 44; हारावलीतरलकांचितकांचिदाम Gīt. 11. --गुटि (लि) का the bead or pearl of a necklace; R. 5. 70. --यष्टिः f. a necklace, string of pearls; दधति पृथुकुचाग्रैरुन्नतैर्हारयष्टिं Rs. 2. 25, 1. 8. --हारा a kind of reddishbrown grape.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हार पु० हृ--कर्मणि घञ् । १ मुक्तामालाभेदे अमरः “हारो नारोपितः कण्ठे” इति सीतावाक्यम् । २ युद्धे मेदि० । हरतीति कर्त्तरि घञ् ण वा । ३ भाजके “अन्योन्य हाराभिहतौ हरांशौ” इति लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हारं, त्रि, (हरेरिदं । हरि + अण् । पक्षे हर- तीति । हरं तदेव । हर + स्वार्थे अण् ।) हरिसम्बन्धीयम् । हरणकर्त्तृ । यथा, -- “यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्व्वितृष्णा सत्वञ्च शुध्यत्यचिरेण पुंसः । भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥” इति श्रीभागवते । १० । ७२ ॥ “तदेव हारं हरेश्चरितं मनोहरं वा ॥” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
हारः, पुं, ह्नियते मनो येन । हृ + घञ् ।) मुक्ता- माला । तत्पर्य्यायः । मुक्तावली २ । इत्यमरः २ । ६ । १०५ ॥ हारा ३ यष्टिः ४ यष्टी ५ लता ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ८ । “विमुच्य सा हारमहार्य्यनिश्चया विलोलयष्टिप्रविलुप्तचन्दनम् । बबन्ध बालारुणबभ्रु वल्कलं पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति ॥” ह्रियन्ते प्राणा यत्रेति ।) युद्धम् । इति मेदिनी ॥ (हृ + भावे घञ् । हरणम् । यथा, भाग- वते । १० । ६३ । १७ । “हंस्युन्मर्गान् हिंसया वर्त्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमेः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-531-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हार" आता है (35)
अजय पराजय । हार । जय का अभावनिकार पराभव । हारपराजय विजय का उलटा । हार । शिकस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनापराभव पराजय । हार । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाअभिभूति अभिभव । पराजय । हारग्रैवेयक गले में पहनने का गहना । जैसे,—हार, माला, हैकल, हुमेल आदिअपजय पराजय । हारसूत्राली माला । हारमालाका माला । हारसूत्रिका हार । सूत्रकसिलक लड़ी । हारसंतानिक कल्पवृक्ष के पुष्पों से निर्मित । जैसे, हार, माला आदिहेगल पु † संज्ञा स्त्री॰ एक आभूषण । हार । दे॰ 'हैकल'कंठहार गले में पहनने का एक गहना । हारशिकस्त हार । पराजय । मतकालंकनी पु संज्ञा स्त्री॰ पराजय । हार । अभाग्यपरास्तता पराजय । हारभंग तरंग । लहररजत चाँदी । रूपासृग बरछा । भाला । भिंदिपालकंठी कंठ या ग्रीवा संबंधीपरिभव अनादर । तिरस्कार । अपमान । हतकअभिषंग पूर्ण संबंध या मिलन (को॰)अवज्ञा अपमान । आना- दरप्रालंब रस्सी आदि के ढंग की वह वस्तु जो किसी ऊँची वस्तु में टँगी और लटकती होदाम रस्सी । रज्जु । यौ॰— दामोदरअवगणन निंदा । तिरस्कार । अपमानअपध्वंस अध:पतन । गिरावपस अव्यसरी सज्ञा स्त्री॰परिसरण चलना । टहलना । पर्यटनमात जननी । मातासूत्रक सूत । तंतु । तारहराई † ^१ संज्ञा स्त्री॰ खेत का उतना भाग जितना एक हल के चक्कर में जुत जाता …कठुला गले की माला जो बच्चों को पहनाई जाती है । दे॰ 'कठला'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें