🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अजय
ajaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पराजय । हार । जय का अभाव ।
२. अग्नि (को॰) ।
३. विष्णु (को॰) ।
४. एक कोशकार का नाम (को॰) ।
५. छप्पय छंद के ७१ भेदों में से पहला जिसमें ७० गुरु और १२ लघु मिलाकर ८२ वर्ण और १५२ मात्राएँ हैं ।
अजय २ वि॰ न जीतने योग्य । जो जीता न जा सके । अजेय । उ॰—जीति को सकै अजय रघुराई । माया तें असि रची न जाई । —मानस, ६ ।१३ ।
अजय २ संज्ञा पुं॰ सुश्रुत में कथित एक विघघ्न घृत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-जय m. non-victory, defeat
अ-जय mfn. unconquered, unsurpassed, invincible
अ-जय m. N. of Viṣṇu
of a lexicographer
of a river
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजय a. [नास्ति परैर्जयो यस्य] 1 Invincible, unsurpassed, unconquerable. --यः [न. त.] A defeat; लाभालाभौ जयाजयौ Bg. 2. 38. --2 N. of Agni (अजेन छागेन याति; या-क), or of Viṣṇu (according to some); of a lexicographer. --या [नास्ति जयो मादकत्वेन अस्यां] 1 Hemp or भांग. --2 N. of a friend of Durgā. --3 Māyā or illusion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0024-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजय पु० वीरभूमिनगरसन्निधाने (अजय) इति नामके नद- विशेषे इति कल्पद्रुमः । तन्मूलं मृग्यं संस्कृतशास्त्रे तन्न- दस्य कुत्राप्यनुल्लेखात् । अजेन छागेन याति या--क ३ त० । छागवाहने अग्नौ पु० । जि--अच् न० त० । जयाभावे “लाभालाभौ जया जयाविति” गीता । ब० । जयशून्ये त्रि० । अव्ययी० । जयाभावे अव्य० । नास्ति जयो मादकत्वे- नास्याम् । (सिद्धि, भाङ्ग) इति च प्रसिद्धनामिकायाम् विजयायाम् स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0090,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजयः, पुं, (जि + भावे अच् न जयः नञ्समासः ।) पराजयः । यथा, -- “सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ” । इति भगवद्गीता ॥ राढदेशप्रसिद्धनदविशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-018-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें