🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अजय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अजय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अजय

अर्थ: "जो जीता न जा सके, जो हराया न जा सके, नाय"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अजय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अजय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अजय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअजयःअजयौअजयाः
द्वितीयाअजयम्अजयौअजयान्
तृतीयाअजयेनअजयाभ्याम्अजयैः
चतुर्थीअजयायअजयाभ्याम्अजयेभ्यः
पञ्चमीअजयात् / अजयाद्अजयाभ्याम्अजयेभ्यः
षष्ठीअजयस्यअजययोःअजयानाम्
सप्तमीअजयेअजययोःअजयेषु
सम्बोधनहे अजयहे अजयौहे अजयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अजय
अजय
ajaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पराजय । हार । जय का अभाव ।
२. अग्नि (को॰) ।
३. विष्णु (को॰) ।
४. एक कोशकार का नाम (को॰) ।
५. छप्पय छंद के ७१ भेदों में से पहला जिसमें ७० गुरु और १२ लघु मिलाकर ८२ वर्ण और १५२ मात्राएँ हैं ।
अजय २ वि॰ न जीतने योग्य । जो जीता न जा सके । अजेय । उ॰—जीति को सकै अजय रघुराई । माया तें असि रची न जाई । —मानस, ६ ।१३ ।
अजय २ संज्ञा पुं॰ सुश्रुत में कथित एक विघघ्न घृत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-जय m. non-victory, defeat
अ-जय mfn. unconquered, unsurpassed, invincible
अ-जय m. N. of Viṣṇu
of a lexicographer
of a river
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजय a. [नास्ति परैर्जयो यस्य] 1 Invincible, unsurpassed, unconquerable. --यः [न. त.] A defeat; लाभालाभौ जयाजयौ Bg. 2. 38. --2 N. of Agni (अजेन छागेन याति; या-क), or of Viṣṇu (according to some); of a lexicographer. --या [नास्ति जयो मादकत्वेन अस्यां] 1 Hemp or भांग. --2 N. of a friend of Durgā. --3 Māyā or illusion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0024-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजय पु० वीरभूमिनगरसन्निधाने (अजय) इति नामके नद- विशेषे इति कल्पद्रुमः । तन्मूलं मृग्यं संस्कृतशास्त्रे तन्न- दस्य कुत्राप्यनुल्लेखात् । अजेन छागेन याति या--क ३ त० । छागवाहने अग्नौ पु० । जि--अच् न० त० । जयाभावे “लाभालाभौ जया जयाविति” गीता । ब० । जयशून्ये त्रि० । अव्ययी० । जयाभावे अव्य० । नास्ति जयो मादकत्वे- नास्याम् । (सिद्धि, भाङ्ग) इति च प्रसिद्धनामिकायाम् विजयायाम् स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0090,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजयः, पुं, (जि + भावे अच् न जयः नञ्समासः ।) पराजयः । यथा, -- “सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ” । इति भगवद्गीता ॥ राढदेशप्रसिद्धनदविशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-018-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अजयअजय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अजय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अजय 📚 ➤ "जो जीता न जा सके, जो हराया न जा सके, नाय"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अजय 📚पराजय । हार । जय का अभाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें