🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भंग
bhaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
📗 अमरकोश — पर्याय
युद्ध में हार (2.8.111) पराजय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भंग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भङ्ग]
१. तरंग । लहर ।
२. पराजय । हार ।
३. खंड । टुण्डा़ ।
४. भेद ।
५. कुटिलता । टेढा़पन ।
६. रोग ।
७. गमन ।
८. जलनिर्गम । स्त्रोत ।
९. एक नाग का नाम ।
१०. भय ।
११. टूटने का भाव । विनाश । विध्दंस । उ॰—(क) अकिल विहूना सिंह ज्यों गयो शसा के संग । अपनी प्रतिमा देखिके भयो जो तन को भग ।—कवीर (शब्द॰) । (ख) प्रभु नारद संबाद कहि मारूति मिलन प्रसंग । पुनि सुग्रीव मिताई बालि प्रान को भंग ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) देवराज भख भंग जानि कै बग्स्यो व्रज पै आई । सूर श्याम राखे सब निज कर गिरि लै भए सहाई ।—सूर (शब्द॰) ।
१२. वाधा । उच्छत्रि । अड़चन । रोक । उ॰—(क) कबीर छुवा हे कूकरी करत भजन में भंग । याको टुकडा़ डारि के सुमरन करो सुसंग ।—कवीर (शब्द॰) । (ख) छाडि़ मर हरि विमुखन को सग । जिनके संग कुबुधि उपजति है परत भजन में भंग ।—पूर (शब्द॰) ।
१३. टेढे़ होने या झुकने का भाव ।
१४. लकवा नामक रोग जिसमें रोगी के अंग टेढे़ ओर वेकाम हो जाते है । यौ॰—अस्थभंग । कर्णभंग । गात्रभंग । ग्रीवाभंग । भ्रूभंग । प्रसवभंग । वस्त्रभंग ।भंगनय । भंगसाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भङ्ग &c. See p. 744, col. 3.
भङ्ग mfn. breaking, bursting (said of the Soma), RV. ix, 61, 13
भङ्ग m. breaking, splitting, dividing, shattering, breaking down or up, VS. &c. &c.
a break or breach (lit. and fig.), disturbance, interruption, frustration, humiliation, abatement, downfall, decay, ruin, destruction, Mn.; MBh. &c.
fracture (see अस्थि-भ्˚)
paralysis, palsy, L.
bending, bowing, stretching out (see कर्ण-, गात्र-, -ग्रीवा-भ्˚)
knitting, contraction (see भ्रू-भ्˚)
separation, analysis (of words), Sāh.
overthrow, rout, defeat (also in a lawsuit), Hit.; Kām.; Yājñ., Sch.
rejection, refusal, Kālid.
refutation, Sarvad.
panic, fear, Rājat.
pain (see पार्श्व-भ्˚)
a piece broken off, morsel, fragment, Kālid.; Kād.
a bend, fold, Sah. (cf. वस्त्र-भ्˚); a wave, Ragh.; Gīt.
भङ्ग [cf. Lith. bangà]
a water-course, channel, L.
fraud, deceit, L.
a tortuous course, roundabout way of speaking (= or w.r. for भङ्गि), Sarvad.
toilet, fashion (for भङ्गि?), Var.
= गमन, L.
N. of a serpent-demon, MBh.
(with Buddhists) the constant decay taking place in the universe, constant flux or change
(with Jainas) a dialectical formula beginning with स्यात्, q.v.
hemp, AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भंगः [भंज् --भावादौ घञ्] 1 Breaking, breaking down, shattering, tearing down, splitting, dividing; वार्यर्गलाभंग इव प्रवृत्तः R. 5. 45. --2 A break, fracture, breach. --3 Plucking off, lopping; आम्रक्रलिकाभंग Ś. 6. --4 Separation, analysis. --5 A portion, bit, fragment, detached portion; पुष्पोच्चयः पल्लवभंगभिन्नः Ku. 3. 61; R. 16. 16. --6 Fall, downfall, decay, destruction, ruin; as in राज्य˚, सत्त्व˚ &c. --7 Breaking up, dispersion; यात्राभंग Māl. 1. --8 Defeat, overthrow, discomfiture, [] rout; Pt. 4. 41; Śi. 16. 72. --9 Failure, disappointment, frustration; R. 2. 42, आशाभंग &c. --10 Rejection, refusal; Ku. 1. 52. --11 A chasm, fissure. --12 Interruption, obstacle, disturbance; निद्रा˚, गति˚ &c. --13 Non-performance, suspension, stoppage. --14 Taking to flight, flight. --15 (a) A bend, fold. (b) A wave. --16 Contraction, bending, knitting; ग्रीवाभंगाभिरामं Ś. 1. 7; so भ्रूभंग U. 5. 36. --17 Going, motion. --18 Paralysis. --19 Fraud, deceit. --20 A canal, water-course. --21 A circumlocutory or round-about way of speaking or acting; see भंगि. --22 Hemp. --Comp. --नयः removal of obstacles. --वासा turmeric. --नार्थ a. disho nest, fraudulent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0806-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भङ्ग पु० भन्ज--भावादौ घञ् । १ तरङ्गे अमरः २ पराजये । ३ खण्डे ४ रोगभेदे मेदि० ५ कौटिल्ये ६ भये ७ पत्ररचनाभेदे हेम० । ८ गमने ९ जलनिर्गमे च अजयपालः १० मातुला- याम्, अमरः । ११ शणाख्ये १२ शस्ये त्रिवृतायां (तेउडी) १३ विजयायाञ्च (भाङ्) स्त्री । १४ रोगमात्रे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4634,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भङ्गः, पुं, (भज्यते इति । भञ्ज + कर्म्मणि घञ् ।) तरङ्गः । इत्यमरः । १ । १० । ५ ॥ पराजयः । (भन्ज् + भावे घञ् ।) भेदः । रोगविशेषः । इति मेदिनी । गे, १३ ॥ (रोगविशेषार्थे यथा, -- “पातघातादिभिर्द्वेधा भङ्गोऽस्थ्नां सन्ध्यसन्धितः । प्रसारणाकुञ्चनयोरशक्तिः सन्धिमुक्तता ॥ इतरस्मिन् भृशं शोफः सर्व्वावस्थास्वतिव्यथा । अशक्तिश्चेष्टितेऽल्पेऽपि पीड्यमाने सशब्दता ॥ समासादिति भङ्गस्य लक्षणं बहुधा तु तत् । भिद्यते भङ्गभेदेन तस्य सर्व्वस्य साधनम् ॥ यथास्यादुपयोगाय तथा तदुपदेक्ष्यते । प्राप्याणुदारि यत्त्वस्थि स्पर्शे शब्दं करोति यत् । यत्रास्थिलेशः प्रविशेन्मध्यमस्थ्नो विदारितः । भग्नं यच्चाभिधातेन किञ्चिदेवावशेषितम् ॥ उन्नम्यमानं क्षतयत् यच्च मज्जति मज्जति । तद्दुःसाध्यं कृशाशक्तवातलाल्पाशिनामपि ॥ भिन्नं कपालं यत्कट्यां सन्धिमुक्तं च्युतञ्च यत् । जघनं प्रतिपिष्टञ्च भग्नं यत्तद्विवर्ज्जयेत् ॥ असंश्लिष्टकपालञ्च ललाटं चूर्णितन्तथा । यच्च भग्नं भवेच्छङ्खशिरः पृष्ठस्तनान्तरे । [] सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात् ॥ संक्षोभादपि यद्गच्छेद्विक्रियां तद्बिवर्ज्जयेत् । आदितो यच्च दुर्ज्जातमस्थिसन्धिरथापि वा ॥ तरुणास्थीनि भुज्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु ॥ कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्त्यन्यानि भूयसा । अथावनतमुन्नम्यमुन्नतञ्चावपीडयेत् ॥ आञ्छेदतिक्षिप्तमधो गतञ्चोपरि वर्त्तयेत् । आञ्छनोत्पीडनोन्नामचर्म्मसंक्षपबन्धनैः ॥ सन्धीन् शरीरगान् सर्व्वान् चलानप्यचलानपि । इत्येतैः स्थापनोपायैः सम्यक् संस्थाप्य निश्चलम् ॥ पट्टैः प्रभूतसर्पिर्भिर्वेष्टयित्वा सुखैस्ततः । कदम्बोदुम्बराश्वत्थसर्ज्जार्ज्जुनपलाशजैः ॥ वंशोद्भवैर्वा पृथुभिस्तनुभिः सुनिवेशितैः । सुश्लक्ष्णैः सुप्रतिस्तम्भैर्बल्कलैः शकलैरपि ॥ कुशाह्वयैः समं बन्धं पट्टस्योपरि योजयेत् । शिथिलेन हि वन्धेन सन्धेः स्थैर्य्यं न जायते । गाढेनातिरुजादाहपाकश्वयथुसम्भवः । त्र्यहात्त्र्यहादृतौ घर्म्मे सप्ताहान्मोक्षयेद्धिमे ॥ साधारणे तु पञ्चाहाद्भङ्गदोषवशेन वा । न्यग्रोधादिकषायेण ततः शीतेन सेचयेत् ॥ तं पञ्चमूलपक्वेन पयसा तु सवेदनम् । सुखोष्णं वावचार्य्यं स्याच्चक्रतैलं विजानता ॥ विभज्य देशं कालञ्च वातघ्नौषधसंयुतम् । प्रततं सेकलेपांश्च विदध्याद्भृशशीतलान् ॥ गृष्टिक्षीरं स सर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम् । प्रातः प्रातः पिबेद्भग्नः शीतलं लाक्षया युतम् ॥ सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधुघृतोत्तरैः । कषायैः प्रतिसार्य्योऽथ शेषो भङ्गोदितः क्रमः ॥ लम्बानि व्रणमांसानि प्रलिप्य मधुसर्पिषा । सन्दधीत व्रणान् वैद्यो बन्धनैश्चोपपादयेत् ॥ तान् समान् सुस्थिताज्ज्ञात्वा फलिनीरोध्र- कट्फलैः । समङ्गाधातकीयुक्तैश्चूर्णितैरवचूर्णयेत् ॥ धातकीरोध्रचूर्णैर्वा रोहन्त्याशु तथा व्रणाः । इति भङ्ग उपक्रान्तः स्थिरधातोरॄतौ हिमे ॥ मांसलस्याल्पदोषस्य सुसाध्यो दारुणोऽन्यथा । पूर्व्वमध्यान्तवयसामेकद्वित्रिगुणैः क्रमात् ॥ मासैः स्थैर्य्यं भवेत् सन्धेर्यथोक्तं भजतो विधिम् । कटीजङ्घोरुभग्नानां कपाटशयनं हितम् ॥ यन्त्रणार्थं तथाकीलाः पञ्च कार्य्या निबन्धनाः । जङ्घोर्व्वोः पार्श्वयोर्द्बौ द्बौ तल एकश्च कीलकः ॥ श्रोण्यां वा पृष्ठवंशे वा वक्त्रस्याक्षकयोस्तथा । विमोक्षे भग्नसन्धीनां विधिमेवं समाचरेत् ॥ सन्धींश्चिरविमुक्तांश्च स्निग्धस्विन्नान् मृदूकृतान् । उक्तैर्विधानैर्बुद्ध्या च यथास्वं स्थानमाचरेत् ॥ असन्धिभग्ने रूढे तु विषमोल्वणसाधिते । आपोथ्य भङ्गं यमयेत्ततो भग्नवदाचरेत् ॥ भग्नं नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् । पक्वमांससिरास्नायुसन्धिः श्लेषं
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भंग" आता है (16)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें