🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भंगी
bhaṃgī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भंगी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भङ्गिन् [स्त्री॰ भगिनी]
१. भंगशील । नष्ट होनेवाला ।
२. भग करनेवाला । भगकारी । उ॰— रसना रसालिका रसत हस मालिका रतन ज्योति जालिका सो देव दुख भंगिनी ।—देव (शब्द॰) ।
३. रेखाओं के झुकाव से खींचा हुआ चित्र वा बेलवूटा आदि ।
भंगी २ संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰ देश॰] [स्त्री॰ भंगिन] एक पिछडी जाति जिसका काम मलमूत्र आदि उठाना है ।
भंगी ३ वि॰ [हिं॰ भाँग] भाँग पीनेवाला । भँगेडी़ । उ॰— लोग निकम्में भंगी गंजड़ लुच्चे बे बिसवासी ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ३३३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भङ्गि or भङ्गी, f. breaking, Inscr. a bend, curve, Dhūrtas.; a roundabout mode of acting or speaking, circumlocution (˚ग्या, ind. ‘in an indirect manner’), Kāvyād.; Daś.; Kathās. &c.; explaining, L.; mode, manner, way, Vcar.; way of dressing, fashion, toilet, Bālar.; Rājat.; (ifc.) mere appearance or semblance of Kathās.; Rājat.; fraud, deception, L.; irony, wit, repartee, W.; modesty, MW.; = भङ्ग (with Jainas), Sarvad.; figure, shape, Siddhāntaś.; a step (see भक्ति); a wave, Naiṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (744,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भंगिः --गी f. 1 Breaking, fracture, breach, division. --2 Undulation. --3 Bending, contracting; दृग्भंगीभिः प्रथममथुरा संगमे चुंबितोऽस्मि Ud. S. 13. --4 A wave. --5 A flood, current. --6 A crooked path, tortuous or winding course. --7 A circumlocutory or round-about way of speaking or acting, periphrasis; भंग्यंतरेण कथनात् K. P. 10; इति भंग्या व्यज्यते-कथ्यते &c.; बहुभंगिविशारदः Dk. --8 A pretext, disguise, semblance; यः पांचजन्यपतिबिंबभंग्या धारांभसः फेनमिव व्यनक्ति Vikr. 1. 1. --9 Trick, fraud, deceit. --10 Irony. --11 Repartee, wit. --12 A step; R. 13. 69. --13 An interval. --14 Modesty. --Comp. --भक्तिः f. division into a series of waves or wave-like steps, a wavy staircase; Me. 60.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0806-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भङ्गि(ङ्गी) स्त्री भतज्--इन् न्यङ्क्वा० कुत्वम् वा ङीप् । १ वि- च्छेदे २ कोटिल्ये ३ विन्यामे ४ कल्लोले ५ भेदे ६ व्याजे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4634,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भङ्गी, स्त्री, (भङ्गि + कृदिकारादिति पक्षे ङीप् ।) भङ्गिः । यथा, -- “जानामि मानमलसाङ्गि ! वचो विभङ्गीं भङ्गीशतं नयनयोरपि चातुरीञ्च । आभीरनन्दनमुखाम्बुजसङ्गशंसी वंशीरवो यदि न मामवशीकरोति ॥” इत्युद्भटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-477-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भंगी" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें