🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:14:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऊर्मि
ūrmi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लहर के नाम (1.10.5) भंग · तरंग · वीचि · लहरों
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊर्मि, ऊर्मी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लहर । तरंग । उ॰—ऊर्मि घूर्णित रे, मृत्यु महान, खोजता कहाँ कहाँ नादान ।—गीतिका, पृ॰ २७ । यौ॰— ऊर्मिलाली=समुद्र ।
२. पीडा । दु:ख । विशेष—ये छह हैं । जैसे;— एक मत से सर्दी, गर्मी, लोभ, मोह, भूख, प्यास । दूसरे मत से भूख, प्यास, जरा मृत्यु, शोक, मोह ।
३. छह की संख्या ।
४. शिकन । कपडे़ की सलोट ।
५. धारा । प्रवाह या वेग (को॰) ।
६. पंक्ति । क्रम (को॰) ।
७. प्रकाश । ज्योति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्मि इस्, m. f. (√ ऋ, Uṇ. iv, 44), a wave, billow, RV.; AV.; VS.; KātyŚr.; MBh.; Ragh. &c.
(figuratively) wave of pain or passion or grief &c., R.; Prab. &c.
‘the waves of existence’ (six are enumerated, viz. cold and heat [of the body], greediness and illusion [of the mind], and hunger and thirst [of life] Subh.; or according to others, hunger, thirst, decay, death, grief, illusion Comm. on VP.; W.)
speed, velocity, TBr. ii, 5, 7, 1; Śiś. v, 4
symbolical expression for the number six, RāmatUp.
a fold or plait in a garment, L.
line, row, L.
missing, regretting, desire, L.
appearance, becoming manifest, L.;
ऊर्मि [cf. Lith. vil-ni-s; Old High Germ. wella; Mod. Germ. Welle; Eng. well.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (222,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्मिः m. f. [ऋ-मि अर्तेरुच्च Uṇ. 4. 44] 1 A wave, billow; पयो वेत्रवत्याश्चलोर्मि Me. 24; R. 5. 61, 12. 85. --2 Current, flow. --3 Light. --4 Speed, velocity. --5 A fold or plait in a garment. --6 A row, line. --7 A human infirmity (Wilson); शोकमोहौ जरामृत्यू क्षुत्पिपासे षडूर्मयः. --8 Distress, uneasiness, anxiety. --9 The course of a horse. --10 Missing, regretting. --11 Association, number, quantity. --Comp. --मालिन् a. wreathed or adorned with waves. (--m.) the ocean.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0346-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊर्म्मि पुंस्त्री० ऋ--मि--अर्त्तेरुच्च । १ तरङ्गे, “व्योमगङ्गोर्म्मि- वायुभिः” रघुः “महोर्म्मिभिर्व्याहतवाञ्छितार्थैः” २ प्रकाशे, ३ वेगे, ४ वस्त्रसङ्कोचरेखायाम्, ५ पीडायाम्, ६ उत्कण्ठायाम्, ७ बुभुक्षादिषु, षट्सु देहमनःप्राणानां यथायथं धर्म्मेषु ते च “बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य, मनसः स्मृतौ । शोकमोहौ, शरीरस्य जरामृत्यू षडूर्म्मयः” शा० ति० विभज्योक्ताः “पङ्क्तीकृतानामश्वानां नमनोन्नमनाकृतिः । अतिवेगसमायुक्ता गतिरूर्म्मिरुदाहृता” वैजयन्त्यु क्तलक्षणायाम् ८ अश्वगतौ स्त्री “तूर्णं पयोधय इवोर्म्मिभिरापतन्तः” माघः “क्षिपद्भिरुर्म्मीनपरैरिवो- र्म्मिभिः” माघः “पक्षे ऊर्मिभिरश्वगतिभिरित्यर्थः । ऊर्म्मो भवः यत् । ऊर्म्य ऊर्म्मिभवे त्रि० रात्रौ स्त्री निरु० “तिरस्तमोददृश ऊर्म्यासु” ऋ० ६, ४८, ६, “ऊ- र्म्यासु रात्रिषु” भा० । रुद्रभेदे पु० “नम ऊर्म्याय चाव- न्याय च” यजु० १६, ३१ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1393,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊर्म्मिः, स्त्री, पुं, (ऋच्छतीति । ऋ गतौ । “अर्त्ते रूच्च” । ४ । ४४ । इति उणादिसूत्रेण मिः । अर्त्ते- रूरादेशश्च ॥) तरङ्गः । (यथा, रघुः । १२ । ८५ । “तमाधूतध्वजपटं व्योमगङ्गोर्म्मिवायुभिः” ॥) प्रकाशः । वेगः । भङ्गः । वस्त्रसङ्कोचरेखा । वे- दना । पीडा । इति मेदिनी ॥ उत्कण्ठा । इति हेमचन्द्रः ॥ “शोकमोहौ जरामृत्यू क्षुत्पिपासे षडूर्म्मयः” । इति श्रीभागवतटीका ॥ (बुभुक्षादयः षट्, यथा; -- “बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य मनसः स्मृतौ । शोकमोहौ शरीरस्य जरामृत्यू षडूर्म्मयः” ॥ (अश्वगतिभेदः । तल्लक्षणं यथा वैजयन्त्याम् । “पङ्क्तीकृतानामश्वानां नमनोन्नमनाकृतिः । अतिवेगसमायुक्ता गतिरूर्म्मिरुदाहृता” ॥ तथा च माघे ५ । ४ । “तूर्णं पयोधर इवोर्म्मिभिरापतन्तः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-282-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऊर्मि" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें