🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:54:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रुजा
rujā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुजा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रोग । बीमारी ।
२. भंग । भाँग ।
३. पीड़ा ।
४. क्लांति । थकावट । थकान (को॰) ।
५. भेडी़ ।
६. कुष्ठ । कोढ़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुजा (आ), f., see below.
रुजा f. breaking, fracture, Megh.
pain, sickness, disease, MBh.; Kāv. &c.
Costus Speciosus or Arabicus, L.
an ewe, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (882,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुज्, रुजा f. [रुज्-क्विप् वाटाप्] 1 Breaking, fracture. --2 Pain, torment, pang, anguish; अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो रुजमावहन्नभिमतो मे Ś. 3. 4; क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी M. 3. 2; चरणं रुजापरीतं 4. 3. --3 Sickness, malady, disease; R. 19. 52. --4 Fatigue, toil, [] effort, trouble. --5 A ewe. --6 Leprosy. --Comp. --कर a. causing pain, sickening. --(रः) a disease, sickness, illness. --प्रतिक्रिया counteraction or treatment of disease, curing, practice of medicine. --भेषजं a medicine. --सद्मत् n. feces, excrement.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुज्(जा) स्त्री रुज--सम्प० क्विप् वा टाप् रुज--अङ् वा । १ रोगे २ भङ्गे मेदि० रुज--क । ३ मेष्यां हेमच० । ४ कुष्ठे च (कुड) राजनि० । एतद्योगे कर्मषष्ठ्या न समासः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुजा, स्त्री, (रुज् + क्विप् । पक्षे टाप् ।) रोगः । भङ्गः । इति मेदिनी । जे, १४ ॥ (पीडा । यथा, महाभारते । ८ । ३४ । १४९ । “निपातात् तव शस्त्राणां शरीरे याभवद्रुजा । [] तया ते मानुषं कर्म्म व्यपोढं भृगुनन्दन ! ॥”) मेषी । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३४३ ॥ कुष्ठम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-167-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें