🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:56:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रुज्
ruj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रुज् cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 123) रुजति (ep. also ˚ते; pf. रुरोज, RV. &c. &c.; aor. 2. sg. रोक्, VS.; रुक्, MaitrS.; अरौक्षीत् Gr.; fut. रोक्ता, रोक्ष्यति, ib.; inf. -रुजे, RV.; ind.p. रुक्त्वा, -रुज्य, Br.), to break, break open, dash to pieces, shatter, destroy, RV. &c. &c.; to cause pain, afflict, injure (with acc. or gen.; cf. Pāṇ. ii, 3, 54), VS. &c. &c.: Caus. रोजयति (aor. अरूरुजत्), to cause to break &c.; to strike upon (loc.), BhP.; (cl. 10. Dhātup. xxxiii, 129) to hurt, injure, kill: Desid. रुरुक्षति Gr. (see रुरुक्षणि) : Intens. रोरुज्यते, रोरोक्ति, Gr.
रुज् [cf. Gk. λυγρός; Lat. lugeo.]
2. रुज् (ifc.), breaking, crushing, shattering, MBh.
pain, illness, disease, Mn.; MBh. &c.
fracture, MW.
toil, trouble, ib.
Costus Speciosus, Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (882,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुज् {vI.v} {c6c} P. (रुजति, रुग्ण) 1 To break to pieces, destroy; R. 9. 63, 12. 73; Bk. 4. 43. --2 To pain, injure, disorder, afflict with disease, (sometimes with gen); रावणस्येह रोक्ष्यंति कपयो भीमविक्रमाः Bk. 8. 120. --3 To bend. {vII.v} {c10c} U. (रोजयति-ते) To hurt, kill.
रुज्, रुजा f. [रुज्-क्विप् वाटाप्] 1 Breaking, fracture. --2 Pain, torment, pang, anguish; अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो रुजमावहन्नभिमतो मे Ś. 3. 4; क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी M. 3. 2; चरणं रुजापरीतं 4. 3. --3 Sickness, malady, disease; R. 19. 52. --4 Fatigue, toil, [] effort, trouble. --5 A ewe. --6 Leprosy. --Comp. --कर a. causing pain, sickening. --(रः) a disease, sickness, illness. --प्रतिक्रिया counteraction or treatment of disease, curing, practice of medicine. --भेषजं a medicine. --सद्मत् n. feces, excrement.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुज्(जा) स्त्री रुज--सम्प० क्विप् वा टाप् रुज--अङ् वा । १ रोगे २ भङ्गे मेदि० रुज--क । ३ मेष्यां हेमच० । ४ कुष्ठे च (कुड) राजनि० । एतद्योगे कर्मषष्ठ्या न समासः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें