🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:01:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गद
gada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोग ।
२. विष ।
३. श्रीकृष्णचंद्र का छोटा भाई । यह भगवान् का भक्त था । उ॰—सात्यकि दानपती कृतवर्मा । गद उल्मुक निसठहु धृत वर्मा ।—रघुराज (शब्द॰) । यौ॰—गदाग्रज = कृष्ण । गदबंधु = कृष्ण । उ॰—चल्यो द्रुपद नृप विसद घोर मदमत्त बीर बर । सँग पदचर हय दुरद हिये गदबंधु बैर धर ।—गोपाल (शब्द॰) ।
४. रामचंद्र जी की सेना का सेनापति एक वानर । उ॰—संग नील नल कुमुद गद जामवंत जुवराजु । चले राम पद नाइ सिर सगुन सुमंगल साजु ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. एक असुर का नाम ।
६. गर्जन । गड़गड़ाहट । मेघध्वनि [को॰] ।
गद २ संज्ञा पुं॰ [अनु॰]
१. वह शब्द जो किसी गुलगुली वस्तु पर गुलगुली वस्तु का आघात लगने से होता है । जैसे,—पीठ पर गेंद गद से गिरा । यौ॰—गदागद = एक के ऊपर एक । लगातर (आघात) ।
२. स्थूलता । मोटापन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गद m. a sentence, MBh. i, 1787
disease, sickness, Suśr.; Ragh. &c.
N. of a son of Vasu-deva and younger brother of Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; BhP.
of another son of Vasu-deva by a different mother, ix, 24, 51
गद n. poison, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गदः [गद्-अच्] 1 Speaking, speech. --2 A sentence. --3 Disease, sickness; असाध्यः कुरुते कोपं प्राप्ते काले गदो यथा Śi. 2. 84; जनपदे न गदः पदमादधौ R. 9. 4, 17. 81. --4 Thunder. --दं A kind of poison. --Comp. --अगदौ (du.) the two Aśvins, physicians of gods. --अग्रजः an epithet of Kṛṣṇa; Śi. 2. 69. --अग्रणीः the chief of all diseases. i. e. consumption. --अंबरः a cloud. --अरातिः a drug, medicament. --गदं indistinct utterance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गद मेघध्वनौ अद० चुरा० उभ० अक० सेट् । गदयति ते अजगदत् त । गदयां बभूव आस चकार चक्रे ।
गद व्यक्तभाषणे भ्वा० पर० सक० सेट् । गदति अगादीत्- अगदीत् जगाद । गदितं गदः । गद्यं निगाद्यम् । प्रणिगदति + प्रण्यगदत् । “जगादाग्रे गदाग्रजम्” माघः । “यश्च सायं सदा चैवं श्लोकमेक जगाद ह” भा० व० ६७ अ० । “अथ जगदुरनीचैराशिषस्तस्य विप्राः” भट्टिः । “शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी” रघु । “अन्तर्वाष्पभरो- परोधि गदितम्” शकु० । “विस्तरात् गदते मम” देवीमा० । [] नि + नितरां कथने । “निगदामि यथा युक्तं पुराणाश्रयसें युतम्” भा० आ० ५ अ० । “पौरा निवर्त्तध्वमिति न्य- गादीत्” भट्टिः । “मखांशभाजां प्रथमो मनीषि- भिस्त्वमेव देवेन्द्र! यदा निगद्यसे” रघुः । “न नैषध कार्य्यमिदं निगाद्यम्” नैष० । भावे वा अप् । निगादः निगदः । चतुर्थ्यन्ततयोच्चारणे च । “प्रतिनिगद्य होमः” कात्या० श्रौ० ६, १०२६ । “देवतां प्रति निगद्य देवतापदं चतुर्थ्यन्यमुच्चार्य्य स्वाहाकारेण होमः” कर्कः । प्रति + प्रत्युत्तरकथने । “आभिर्गाथाभिरव्यग्रः प्रश्नं प्रति- जगाद ह” भा० आनु० ३२४ अ० । वि + विरुद्धोक्तौ । “न हि निम्बात् स्रवेत् क्षौद्र लोके वि- गदितं वचः” रामा० अयो० ३५ अ० ।
गद पु० गद--अच् । १ रोगे अमरः । “व्रणोत्थानाञ्च विज्ञानं तद्गदप्रतिषेधनम् । प्रतिश्यायनिषेधश्च शिरोगदविवेच- नम् । चिकित्सा तद्गदानाञ्च” सुश्रुतः । “येषां गदानां ये योगाः प्रवक्ष्यन्तेऽगदङ्कराः!” सुश्रु० । “असाध्यं कुरुते कोपं प्राप्ते काले गदो यथा” माघः । गद--अभ्रध्वनौ भावे अच् । २ मेघध्वनौ । शब्दक० भाषणार्थकतोक्तिश्चिन्त्या हलन्तत्वात् ततो भावे घञ एवानुशासनात् नावेवोपगदेऽपोविधानात् । ३ रो- हिणीगर्भजाते वसुदुवपुत्रभेदे पु० । “बलं गदं सार- णञ्च दुर्मदं विपुलम् ध्रुवम् । वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत्” भाग० ९, १४ अ० । “हृदीकः ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणाः । आसते कुशलं कच्चित्” भा० १ । १२१४, २८ । चलितानकदुन्दुभिः पुरः सबलस्त्वं सह सारणेन तम् । समितौ रमसादुपागतः सगदः सम्प्रतिपत्तुमर्हसि” माघः “जगादाग्रे गदाग्रजम्” माघः । कु(ड) ४ कुष्ठे विषभेदे न० राजनि० । गदाख्य- गदाह्वयादयोऽप्यत्र । ५ असुरभेदे पु० । गदाशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2516,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गद, त् क अभ्रध्वनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-अकं-सेट् ।) अभ्रध्वनौ मेघकर्त्तृक- शब्दे । गदयति मेघः । इति दुर्गादासः ॥
गद, भाषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- सेट् ।) गदति । सारङ्गं कतिचिच्च संजगदिरे इति गणकृतानित्यत्वात् । इति दुर्गादासः ॥
गदं, क्ली, (गद्यते पीड्यतेऽस्मादनेन वा । गद + अपादाने करणे वा अप् ।) विषम् । इति राज- निर्घण्टः ॥
गदः, पुं, (गद्यते रुज्यतेऽनेन गदयति वा । गद + करणे अप् । कर्त्तरि णिच् अच् वा ।) रोगः । (यथा, हारीते चिकित्सितस्थाने द्बितीयेऽध्याये । “शत्रुः स्थानबलं प्राप्य विक्रमं कुरुते बली । तथा धान्वन्तरं प्राप्य विक्रमं कुरुते गदः ॥ “यावत् स्थानं समाश्रित्य विकारं कुरुते गदः । तावत्तस्य प्रतीकारः स्थानत्यागाद्बलीयसः ॥”) श्रीकृष्णभ्राता । इति हेमचन्द्रः । ३ । १२७ ॥ (यथा, भागवते । १ । १४ । २८ । “हृदीकः ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदशारणाः ॥”) भाषणञ्च । (औषधम् । यथा, महाभारते । १ । ४३ । २१ । “अथ श्रुश्राव गच्छन् स तक्षको जगतीपतिम् । मन्त्रैर्गदैर्विषहरै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः ॥” असुरविशेषः । यथा, वायुपुराणे ५ अध्याये “गदो नामासुरो ह्यासीत् वज्राद्वज्रतरो दृढः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-299-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गद" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें