🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:10:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवज्ञा
avajñā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवज्ञा संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अवज्ञात, श्रवज्ञेय]
१. अपमान । आना- दर ।
२. आज्ञा का उल्लंघन । आज्ञा न मानना । अवहेला ।
३. पराजय । हार ।
४. वह काव्यालंकार जिसमें एक वस्तु के गुण या दोष से दूसरी वस्तु का गुण या दोष न प्राप्त करना दिख- लाया जाय; जैसे, —करि बेदांन विचार हू शठहि विराग न होय । रंच न मृदु मेनाक भो निशि दिन जल में सोय ।— (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अव-√ ज्ञा -जानाति (ind.p. -ज्ञाय; perf. Pass. -जज्ञे, Bhaṭṭ.) to disesteem, have a low opinion of, despise, treat with contempt, MBh. &c.; to excel, Kāvyād.
2. अव-ज्ञा f. contempt, disesteem, disrespect (with loc. or gen.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (98,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवज्ञा {c9c} P. To have a low opinion of, to despise, to treat with contempt, disregard; अवजानासि मां यस्मात् R. 1. 77; अवजानंति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितं Bg. 9. 11; Bk. 3. 8.
अवज्ञा [अव-ज्ञा-अङ्] Disrespect, contempt; slighting, low opinion; नात्मन्यवज्ञा कर्तव्या H. 1; disregard (with the obj. in loc. or gen.); [] आत्मन्यवज्ञां शिथिलीचकार R. 2. 41; ये नाम केचिदिह नः प्रथयंत्यवज्ञां Māl. 1. 6; Śānti. 3. 23; अविज्ञावज्ञेयं परितपति नोच्चैरपि बुधं Udb. --Comp. --उपहत a. treated with contempt, humiliated. --दुःखं the agonies of humiliation; मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धोपि जीवति Śi. 2. 45.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0179-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवज्ञा स्त्री अव + ज्ञा--अङ् । “अनादरे । आत्मन्यवज्ञां शिथि- लीचकार” रघुः । “गत्यर्थमन्यतेर्ढे चेष्टावज्ञयोः” मुग्ध० । “अविज्ञावज्ञेयं परितपति नोच्चैरपि बुधम्” उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0421,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवज्ञा, स्त्री, (अव + ज्ञा + अङ् ।) अनादरः । अवहेला । इत्यमरः ॥ (“आत्मन्यवज्ञां शिथिली- चकार” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-123-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवज्ञा" आता है (23)
रीढा अनादर । अवज्ञा । उपेक्षाअनादर आदार का अभाव । निरादार । अवज्ञाअपमान अनादर । अवहेलना । बिड़ंबना । अवज्ञाधर्षण अनादर । अपमान । अवज्ञाअवहेलन अवज्ञा । अपमानगंजन अवज्ञा । तिरस्कारहेला तुच्छ समझना । अवज्ञा । तिरस्कारन्यक् अवज्ञा, अपमान, अपकर्ष, अवनति, लघुता मानहानि आदि अर्थों में 'कृ' अथवा '…अमानना अनादर । अवज्ञा । तिरस्कार । अपमानअवहेला अवज्ञा । तिरस्कार । अवहेलनाधर्षणा अवमानना । अवज्ञा । हतकअवहेलना अवज्ञा । अपमान । तिरस्कारउदूल अवज्ञा । नाफर्मानी । अवहेलनाबिमान अनादर । अवज्ञाअवधोरण तिरस्कार । अवज्ञानक्कार अवज्ञा । अपमान । तिरस्कार । अवहेलनाअववाद निंदा । बुराईनिर्वाद अपवाद । निंदाअत्याकार विशाल आकार का । भारी डीलडौलवालाअनास्था अश्रद्ध । आरथा का अभावअपध्वंस अध:पतन । गिरावनिरपेक्षा अपेक्षा या चाह का अभावतजावुज सीमा का उल्लंघन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें