🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:23:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपमान
apamāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपमान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अनादर । अवहेलना । बिड़ंबना । अवज्ञा ।
२. तिरस्कार । दुतकार । बेइज्जती । क्रि॰ प्रं॰ —करना । होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-मान m. (or n.), (√ मन्), disrespect, contempt, disgrace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (50,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपमानः Disrespect, dishonour, disgrace; despising, slighting, contempt; लभते बुद्ध्यवज्ञानमपमानं च पुष्कलं Pt. 1. 63; समुद्रेण मम भृत्यस्यांडान्यपहृत्य मेऽपमानस्थानं कृतं Pt. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0108-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपमान पु० अपकृष्टं मीयतेऽनेन अप + मा--करणे ल्युठ् । अनादरे “अपमानं पुरस्कृत्य स्वकार्य्यं साधयेन्नर” इति नीतिः । “मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयो” रिति” गीता । वेदस्य ब्राह्मणानाञ्च अपमानादधोगतिः पुरा० अपकृष्टो मानो यस्मात् अप + मन--करणे घञ् वा । अनादरे पु० । नापमानः प्रयोक्तव्यः कामक्रोधकृतः क्वचि- दिति” रामा० । “अथापमानेन पितुःप्रयुक्तेति” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0229,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपमानं, क्ली, (अप + मा + भावे ल्युट् ।) अनादरः । अमर्य्यादा । इति शब्दरत्नावली ॥ तत्पर्य्यायः । “स्यादवज्ञा परीहारः परिहारः पराभवः । अपमानं परिभवस्तिरस्कारस्तिरष्क्रिया । अवहेला च हेला म्यादवहेलनहेलने । क्षेपो निकारधिक्कारौ पर्य्यायः स्यादनादरे” ॥ इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ तस्य अप्रकाश्यत्वं यथा, -- “अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनञ्चापमानञ्च मतिमान्न प्रकाशयेत्” ॥ इति चाणक्यः ॥ (“अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः । स्वकार्य्यमुद्धरेत् प्राज्ञः कार्य्यध्वंसे हि मूढता”) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-063-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपमान" आता है (48)
हून तिरस्कार । अपमानअवमति अवज्ञा । अपमान । तिरस्कार । निंदाअवमान तिरस्कार । अपमान । अनादारधर्षण अनादर । अपमान । अवज्ञापरिभव अनादर । तिरस्कार । अपमान । हतकविगान निंदा । भर्त्सना । मानहानि । अपमानअवज्ञा अपमान । आना- दरअवहेलन अवज्ञा । अपमानपरिभाव परिभव । अनादर । तिरस्कार । अपमानअवग्रहण अनादर । अवमान । अपमानतिरस्कार अनादर । अपमानअवगणन निंदा । तिरस्कार । अपमानअपकर्षण अपमान । निरस्कार । बेकदरीन्यग्भाव अपमान । तिरस्कारन्यक् अवज्ञा, अपमान, अपकर्ष, अवनति, लघुता मानहानि आदि अर्थों में 'कृ' अथवा '…अमानना अनादर । अवज्ञा । तिरस्कार । अपमानअसत्कार अपमान । निरादरपरिभूति निरादर । तिरस्कार । अपमानप्रधर्षण अपमान । अनादरनिरादर आदर का अभाव । अपमान । बेइज्जती । क्रि॰ प्र॰—करनाअवहेलना अवज्ञा । अपमान । तिरस्कारतेजोभंग अपमान । तिरस्कारमानहानि अप्रतिष्ठा । अनादर । अपमान । बेइज्जती । हतक इज्जतविमानना अपमान । अवमानना । तिरस्कारअप्रतिष्ठा प्रतिष्ठा का उलटा । अनादर । अपमानमानपरिखंडन अपमान । तिरस्कारअउहेर †, अउहरी † संज्ञा स्त्री॰ अवहेलना । अपमानजलालत तिरस्कार । अपमान । बेइ- ज्जतीतौहीन अपमान । अप्रतिष्ठा । बेइज्जती । यौ॰—तौहीने अदालत = न्यायालय का अपमानफजीहत दुर्दशा । दुर्गति । अपमान । बदनामीहकारत अपमान । तिरस्कार । तुच्छता । मुहा॰—हकारत की निगाह के देखना = ओछी या अप…जिल्लत अनादर । अपमान । तिरस्कार । बेइज्जती । मुहा॰—जिल्लात उठाना=नक्कार अवज्ञा । अपमान । तिरस्कार । अवहेलनाहिकारत उपेक्षा । अपमान । तिरस्कारअप उलटा । विरुद्ध । बुरा । हीन । अधिक । विशेष—यह उपसर्ग जिस शब्द के पहले …अट्टन एक प्रकार का चक्र की आकृतिं का अस्त्तअनादर आदार का अभाव । निरादार । अवज्ञानिकार पराभव । हारव्यतीपात बहुत बड़ा उत्पात । भारी उपद्रव । जैसे—भूकंप, उल्कापात आदिअपकर्ष उत्कर्ष का विलोम । नीचे की ओर खिंचाव । गिराबअपकृति अपकार । हानि । बुराईउपमर्द मसलना । रगड़नाअपध्वंस अध:पतन । गिरावअधिक्षेप फेकनाकदर्थन कष्ट या पीड़ा देना । सतानाख्वारी बर्बादी । खराबी । नष्टता । भ्रष्टताकिरकिरी धूल या तिनेक आदि का कण जो आँख में पड़कर पीड़ा उत्पन्न करता है । जैसे,—…बेइज्जती अप्रतिष्ठा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें