🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:49:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यतीपात
vyatīpāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यतीपात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बहुत बड़ा उत्पात । भारी उपद्रव । जैसे—भूकंप, उल्कापात आदि ।
२. अपमान । बेइज्जती । ज्योतिष में विष्कंभ आदि सत्ताइस योगों में से १७ वाँ और जिसमें यात्रा अथवा शुभ काम करने का निषेध है ।
६. एक प्रकार का योग जो अमावास्या के दिन रविवार या श्रवण, धानष्ठा, आर्द्रा, अश्लेषा अथवा मृगशिरा नक्षत्र होने पर होता है । इस योग में गगास्नान का बहुत माहात्म्य है ।
५. पूर्णतः विचलन या प्रयाण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अती-पात m. = व्य्-अति-पात, Āryabh. (here also = वैधृत), Hcat.
a great calamity or any portent indicating it, L.
disrespect, contempt, W.
the day of new moon (when it falls on Ravi-vāra or Sunday, and when the moon is in certain Nakṣatras), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1030,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यतीपातः 1 Total departure, complete deviation. --2 Any great portentous calamity, or a portent foreboding a great calamity. --3 Disrespect, contempt. --4 The seventeenth of the astronomical Yogas. --5 The day of full-moon (when it falls on a Monday). --6 A malignant or evil aspect of the sun and moon (considered to be inauspicious for the performance of any action).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1017-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यतीपात पु० वि + अति + पत--घञ् दीर्घः । १ महोत्पातभेदे २ अपमाने मेदि० विष्कम्भादिषु मध्ये ३ योगभेदे ज्यो० त० “श्रवणाश्विधनिष्ठार्द्रानागदैवतमस्तके । यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते” वृद्धममूक्ते ४ तिथ्यादियोगभेदे च पातशब्दे ४२९७ पृ० दर्शिते रसि० उक्ते क्रान्तिसा- व्यात्मके यागवियोगरूपे ५ वाह्नभेदे “व्यतीपातत्रयं धारं गण्डान्तत्रितय तथा । एतद् भसन्धित्रितयं सवकर्मसु वर्जयेत्” सू० सि० “व्यतीपा- तानां त्रयं योगवियोगात्मको क्रान्तिलाम्बरूपौ द्वौ व्य- तीपातौ विषुवत्सन्निधौ क्रान्तिसाम्यान्तरेण व्यतीपात- स्तबोरेव भेदः न पृथक् । पश्चाङ्गान्तर्गतयोगान्तर्गत व्यतीपातश्चेति त्रयम्” रङ्ग० । भविष्यपु० “चतुर्दश्यां यदा योगो व्यतीपातेन चार्द्रया । तदा पुण्यतमः कालो देवानामपि दुर्लभः । तदा यः स्नाति गङ्गायां भक्त्या तत् फलमाप्नुयात् । यत्र तत्र विपन्नो हि मङ्गामरणजन्तु सः” प्रा० त० उक्ते ६ तिथ्यादियोगभेदे । “निरंशं दिवसं विष्टिं व्यतीपातञ्च वैधृतिम् । केन्द्रं वापि शुभैर्हीनं पापाह- मपि वजयेत् । परिघस्य त्यजेदर्द्धं शुभकर्म ततःपरम् । गण्डव्याघातयोः षट् च नव हषणवज्रयोः । वैधृति व्यतीपातौ च समस्तं परिवर्जयेत्” । अस्य प्रतिप्रसव- माह भीमपराक्रमे “न विष्कम्भो न वा गण्डो न व्य- ताषातवैधृती । चन्द्रताराबले प्राप्ते दोषागच्छन्त्यसं- मुखा । नवम्यङ्गारको विष्टिः शनैचरदिनं तथा । व्य- तीपातो न दुष्येच्च यस्यार्को दक्षिणे स्थितः । यदि विष्टिव्यतापाता दिन वाप्यशुभं उवेत् । हन्यतेऽमृत- यीगेन भास्करेण तमो यथा” ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4981,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यतीपातः, पुं, (वि + अति + पत + घञ् । “उप- सर्गस्य घञीति ।” ६ । ३ । १२२ । इति उप- सर्गस्य दीर्घः ।) महोत्पातः । अपयानम् । इति मेदिनी ॥ विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्त- र्गतसप्तदशयोगः । तत्र सर्व्वकर्म्मवर्जनं यथा, -- “निरंशं दिवसं विष्टिं व्यतीपातञ्च वैधृतिम् । केन्द्रं वापि शुभैर्हीनं पापाहमपि वर्जयेत् ॥ परिघस्य त्यजेदर्द्धं शुभकर्म्म ततः परम् । गण्डव्याघातयोः षट् च नव हर्षणवज्रयोः । वैधृतिव्यतिपातौ च समस्तौ परिवर्जयेत् ॥” * ॥ अस्य प्रतिप्रसवमाह भीमपराक्रमे । “न विष्कम्भो नवा गण्डो न व्यतीपातवधृती । चन्द्रताराबले प्राप्ते दोषा गच्छन्त्यसंमुखाः ॥ नवम्यङ्गारको विष्टिः शनैश्चरदिनं तथा । व्यतीपातो न दूष्येच्च यस्यार्को दक्षिणे स्थितः ॥ यदि विष्टिव्यतीपातौ दिनं वाप्यशुभं भवेत् । हन्यतेऽमृतयोगेन भास्करेण तमो यथा ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । “कठोरवाक्यः पिशुनस्वभावो गदातुरो मातृहितो मनुष्यः । परस्य कार्य्ये कृतपक्षपातो यस्य प्रसूतौ व्यतिपातयोगः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ पारिभाषिकयोगविशेषः । यथा, बृहन्मनुः । “श्रवणाश्विधनिष्ठार्द्रानागदैवतमस्तके । यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥” तत्र गङ्गास्नानफलं यथा । ब्रह्माण्डे । [] “संक्रान्तिषु व्यतीपाते ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः । पुष्ये स्नात्वा तु जाह्रव्यां कुलकोटीः समुद्धरेत् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ (यथा च भागवते । ४ । १२ । ४८ । “दिनक्षये व्यतीपाते संक्रमेऽर्कदिनेऽपि वा । श्रावयेत् श्रद्दधानानां तीर्थपादप्रियाश्रयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-532-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬