🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:21:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपमर्द
upamarda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपमर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मसलना । रगड़ना ।
२. विनाश । वध ।
३. अपमान । भर्त्सना ।
४. आरोप का खंडन ।
५. हिलना । गति देना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-मर्द &c. See उप-√ मृद्.
उप-मर्द m. friction, rubbing down
pressure, Sāh.; Kathās.
injury, violation
destruction, MBh. Comm. on BṛĀrUp. & Nyāyad.
suppression (of a sound), Nyāyad. ii, 2, 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (203,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपमर्दः 1 Friction, rubbing or pressing down, crushing under one's weight; अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृंग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु S. D. (where उ˚ also means rough handling or enjoyment). --2 Destruction, injury, killing. --3 Reproach, abuse, insult, harsh or insulting treatment; Mk. 1. --4 Unhusking. [] --5 Refutation of a charge. --6 Stirring, shaking.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0327-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपमर्द्द पु० उप + मृद--घञ् । १ आलोडने, २ हिंसने, पूर्व्वधर्म्मि- विनाशनेन ३ धर्म्यान्तरोत्प्रादने । यथा अस्तेर्भूः चक्षिङो वचिः स्था--तिष्ठ इत्याद्यादेशे । ३ निष्पीडने “अन्यासु तावदुपमर्द्दसहासु भृङ्ग” सा० द० । धान्यादेः ४ निष्पलली- करणे च । (धानमाडा) भावे ल्य्वट् उपमर्द्दनमुक्तार्थे न० । कर्त्तरि ण्वुल् । उपमर्द्दक तत्कारके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1235,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें