🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:06:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपमर्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपमर्द

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपमर्द

अर्थ: घर्षण, रगड़, दबाव, बोझ के नीचे कुचल जाना

व्युत्पत्ति: उप+मृद्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपमर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + मृद् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपमर्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपमर्दःउपमर्दौउपमर्दाः
द्वितीयाउपमर्दम्उपमर्दौउपमर्दान्
तृतीयाउपमर्देनउपमर्दाभ्याम्उपमर्दैः
चतुर्थीउपमर्दायउपमर्दाभ्याम्उपमर्देभ्यः
पञ्चमीउपमर्दात् / उपमर्दाद्उपमर्दाभ्याम्उपमर्देभ्यः
षष्ठीउपमर्दस्यउपमर्दयोःउपमर्दानाम्
सप्तमीउपमर्देउपमर्दयोःउपमर्देषु
सम्बोधनहे उपमर्दहे उपमर्दौहे उपमर्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपमर्द
उपमर्द
upamarda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपमर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मसलना । रगड़ना ।
२. विनाश । वध ।
३. अपमान । भर्त्सना ।
४. आरोप का खंडन ।
५. हिलना । गति देना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-मर्द &c. See उप-√ मृद्.
उप-मर्द m. friction, rubbing down
pressure, Sāh.; Kathās.
injury, violation
destruction, MBh. Comm. on BṛĀrUp. & Nyāyad.
suppression (of a sound), Nyāyad. ii, 2, 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (203,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपमर्दः 1 Friction, rubbing or pressing down, crushing under one's weight; अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृंग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु S. D. (where उ˚ also means rough handling or enjoyment). --2 Destruction, injury, killing. --3 Reproach, abuse, insult, harsh or insulting treatment; Mk. 1. --4 Unhusking. [] --5 Refutation of a charge. --6 Stirring, shaking.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0327-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपमर्द्द पु० उप + मृद--घञ् । १ आलोडने, २ हिंसने, पूर्व्वधर्म्मि- विनाशनेन ३ धर्म्यान्तरोत्प्रादने । यथा अस्तेर्भूः चक्षिङो वचिः स्था--तिष्ठ इत्याद्यादेशे । ३ निष्पीडने “अन्यासु तावदुपमर्द्दसहासु भृङ्ग” सा० द० । धान्यादेः ४ निष्पलली- करणे च । (धानमाडा) भावे ल्य्वट् उपमर्द्दनमुक्तार्थे न० । कर्त्तरि ण्वुल् । उपमर्द्दक तत्कारके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1235,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपमर्दउपमर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + मृद् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपमर्द 📚 ➤ घर्षण, रगड़, दबाव, बोझ के नीचे कुचल जाना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपमर्द 📚मसलना । रगड़ना🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपमर्द: उप+मृद्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬