🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:43:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपकर्ष
apakarṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपकर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्कर्ष का विलोम । नीचे की ओर खिंचाव । गिराब ।
२. घटाव । उतार । कमी ।
३. किसी वस्तु या व्यक्ति के मूल्य वा गुण को कम समझना या बतलाना । बेकदरी । निरादर । अपमान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-कर्ष m. drawing or dragging off or down, detraction, diminution, decay
lowering, depression
decline, inferiority, infamy
anticipation, Nyāyam.
(in poetry) anticipation of a word occurring later.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (48,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपकर्षः 1 (a) Drawing off or down; diminution, decrease, reduction; मेदोऽपकर्षात् Dk. 160; loss, decay, decline, destruction; तेजोपकर्षः Ve. 1; deterioration, inferiority; उत्कर्षापकर्षविहीनो मध्यः Sk. (b) Dishonour, degradation, lowering (of esteem), infamy, disgrace (opp. उत्कर्ष in all senses); तपोबीजप्रभावैस्तु ते गच्छंति युगे युगे । उत्कर्षं चापकर्षं च मनुष्येष्विह जन्मतः ॥ Ms. 10. 42; मूल्योत्कर्ष˚ rise and fall in price, increase and decrease. --2 Anticipated performance of a duty, as of a Śrāddha. --3 Anticipation of a word occurring later on (in gram., poetry or Mīmāṃsā &c.). --Comp. --समः a sort of fallacy; e. g. sound has not the quality of shape, as a jar, so sound and a jar have no qualities in common.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0104-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपकर्ष पु० अप + कृष--भावे घञ् । उचितधर्म्मापेक्षातो हीन- तायां, “तत्र पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिल- भवरसोऽत्युत्कर्षापकर्षेण चेति” यथा हि वर्णानां पञ्चा- नामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेणेति” च सुश्रुतः “उत्- कर्षञ्चापकर्षञ्ज मनुष्येष्विह जन्मत इति” मनुः । “उत्- कर्षापकर्षविहीनोमध्यः सि० कौ० । स्वकर्त्तव्यकालात् पूर्व्वकालकरणे, परसूत्रपदानामन्वयार्थं पूर्व्वसूत्रे आकर्षणे [] आकर्षणमात्रे च । अपकृष्यते कर्म्मणि घञ् । स्वकालतः पूर्व्वं कर्त्तव्ये यथा अपकर्षससिण्डनम् । तथा च “मुख्यं श्राद्धं मासिमासि अपर्य्याप्तावृतुं प्रति । द्वादशाहेन वा कुर्य्यादेकाहे द्वादशाथवेति” स्मृतौ मरणोत्तरं मृताहे मासि मासि कर्त्तव्यानां मृहाहनिमित्तकमासिकादीनां द्वादशाहेषु एकाहेषु च कर्त्तव्यत्वोक्तेः सर्व्वापकर्षः । तथाऽपकर्षे च हेतव एकपुत्रत्वादयः । “आनन्त्यात् कुलधर्म्माणां पुत्रस्य चायुषः क्षयात् । अस्थितेश्च शरीरस्य द्वादशाहे प्रशस्यते इति” स्मृत्युक्ताः । तत्र पाश्चात्त्यानां कुलधर्म्मात् द्वाद- शाह एव कर्त्तव्यतायाः कुलपरम्पराचारः । वङ्गीयानान्तु एकपुत्रस्यैव आयुषःक्षयसम्भावनायामिति भेदः । अयमेव सर्वापकर्षः, आवश्यकवृद्ध्यारम्भकाले तु न सर्वापकर्षः । किन्तु पश्चाद्भाविनामेवापकर्ष इति भेदः । एवं नवम- मासादिष्वप्यपकर्षणे न सर्वाप्रकर्ष इति बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0221-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपकर्ष" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें