🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जय
jaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. युद्ध, विवाद आदि में विपाक्षियों का परा- भव । विरोधियों को दमन करके स्वत्व या महत्व स्थापन । जीत । विशेष—संस्कृत में जय शब्द पुंलिंग है कितु 'जीत' विजय अर्थ में हिंदी में इसका प्रयोग स्त्रीलिंग में ही मिलता है । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—जय मनाना = विजय की कामना करना । समृद्धि चाहना । जय हो = आशीर्वाद जो ब्राह्माण लोग प्रणाम के उत्तर में देते हैं । विशेष—आशीर्वाद के अतिरिक्त इस शब्द का प्रयोग देवताओं की अभिवंदना सूचित करने के लिये भी होता है और जिसमें कुछ याचना का भाव मिला रहता है । जैसे, जय काली की, रामचंद्र जी की जय । उ॰—जय जय जगजननि देवि, सुरनर मुनि असुर सेव्य, भुक्ति भुक्ति दायिनी जय हरणि कालिका ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—जय गोपाल । जय श्रीकृष्ण । जय राम, आदि (अभिवादन वचन) ।
२. ज्योतिष के अनुसार वृहस्पाति के प्रौष्ठपद नासक छठे युग का तीसरा वर्ष । विशेष—फलित ज्योतिष के अनुसार इस वर्ष में बहुत पानी बरसता है और क्षत्रिय, वैश्य आदि को बहुत पीड़ा होती है ।
३. विष्णु के एक पार्षद का नाम । विशेष—पुराणों में लिखा है कि सनकादिक ने भगवान के पास जाने से रोकने पर क्रोध करके इसे और इसके भा ई विजय को शाप दिया था । उसी से जय को संसार में तीन बार हिरण्याक्ष, रावण और शिशुपाल का अवतार तथा विजय को हिरण्यकशिपु, कुंभकर्ण और कंस का जन्म ग्रहण करना पड़ा था ।
४. महाभारत या भारत ग्रंथ का नाम ।
५. जयंती या जैत के पेड़ का नाम ।
६. लाग ।
७. युधिष्ठिर का उस समय का बनाबटी नाम जब वे विराट के यहाँ अज्ञातवास करते थे ।
८. अयन ।
९. वशीकरण ।
१०. एक नाग का नाम जिसका वर्णन महाभारत में आया है ।
११. भागवत के अनुसार दसवें सन्वंतर के एक ऋषि का नाम ।
१२. विश्वामित्र के एक पुत्र का नाम ।
१३. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
१४. राजा संजय के एक पुत्र का नाम ।
१५. उर्वशी के गर्भ से उत्पन्न परुवसु के एक पुत्र का नाम ।
१६. वह मकान जिसका दरवाजा दक्खिन की तरफ हो ।
१७. सूर्य ।
१८. अरणी या अग्निमंथ नाम का पेड़ ।
१९. इब्र ।
२०. इंद्र का पुत्र जयंत । विशेष—पुराणों आदि में और भी बहुत से 'जय' नामक पुरुषों के वर्णन आए है ।
जय २ वि॰ (समास में प्रयुक्त) विजयी । जीतनेवाला । जैसे, मृत्युंजय (=मृत्यु को जीतनेवाला) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जय mfn. (√ जि) ifc. conquering, winning See ऋतं-, कृतं-, धनं-जय, पुरं-, शत्रुं-
जय m. (Pāṇ. iii, 3, 56, Kāś.) conquest, victory, triumph, winning, being victorious (in battle or in playing with dice or in a lawsuit), AV. vii, 50, 8; ŚBr. vi; Mn. vii (इन्द्रियाणांज्˚ victory over or restraint of the senses) & x; MBh. &c.
cf. आत्म-, प्राण-, रुग्-
जय m. pl. (parox.) N. of particular verses causing victory (personified as deities, VāyuP. ii, 6, 4 ff.), MaitrS. i, 4, 14; TS. iii; PārGṛ. i, 5; Nyāyam. iii, 4, 24
जय m. sg. Premna spinosa or longifolia, L.
a yellow variety of Phaseolus Mungo, L.
N. of the 3rd year of the 6th lustrum of the Bṛhaspati cycle, VarBṛS. viii, 38
a kind of flute
(in music) a kind of measure
the sun, MBh. iii, 154
Arjuna (son of Pāṇḍu), 266, 7 and iv, 5, 35
Indra, L.
N. of a Ṛṣi (author of RV. x, 180; son of Aṅgiras [RAnukr.] or of Indra; living under the 10th Manu, BhP. viii, 13, 22)
of a spirit, VarBṛS. liii, 48; Hcat. i, 9, 149 and 172
of an attendant of Viṣṇu, BhP. iii, 16, 2
of a Nāga, MBh. v, 3632; ix, 2554
of a Dānava, Hariv. 13093
of a son (of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i, vii; of Sṛñjaya, Hariv. 1514; of Suśruta, VP. iv, 5, 12; of Sruta, BhP. ix, 13, 25; of Saṃjaya, 17, 16; of Saṃkṛti, 18; of Mañju, 21, 1; of Yuyudhāna, 24, 13; of Kaṅka, 43; of Kṛṣṇa, x, 61, 17; of Vatsara by Svar-vīthi, iv, 13, 12; of Viśvāmitra, Hariv. 1462; BhP. ix, 16, 36; of Purūravas by Urvaśī, 15, 1 f.)
of an ancient king (11th Cakravartin in Bhārata, L.), MBh. ii, 326
of a Pāṇḍava hero, vii, 6911
of Yudhiṣṭhira at Virāṭa's court, iv, 176
of Aśoka in a former birth, Divyāv. xxvi, 336 f.
of a carpenter, Rājat. iii, 351
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (412,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जयः [जि भावे अच्] 1 Conquest, triumph, victory, success, winning (in battle, game or a law-suit). --2 Restraint, curbing, conquest as in इंद्रियजय. --3 N. of the sun. --4 N. of Jayanta, son of Indra. --5 N. of Yudhiṣṭhira, the first Pāṇḍava prince. --6 N. of an attendant of Viṣṇu. --7 An epithet of Arjuna. --या 1 N. of Durgā. --2 N. of an attendant of the goddess Durgā. --3 A kind of banner. --4 The third, eighth or thirteenth lunar days of any of the two lunar fortnights. --Comp. --आवह a. conferring victory. --आशिस् f. {1} a prayer for victory. {2} congratulations after victory; a cheer of victory. --उद्धुर a. exulting in victory. --कोलाहलः {1} a shout of victory. {2} a kind of game with dice. --घोषः, --घोषणं, --णा a proclamation of victory. --ढक्का a kind of drum beaten as a sign of victory. --दत्तः N. of Jayanta, Indra's son. --पत्रं a record of victory. --पालः {1} a king. {2} an epithet of Brahmā. {3} an epithet of Viṣṇu. --पुत्रकः a kind of dice. --मंगलः {1} a royal elephant. {2} a remedy for fever. --(लं) a cheer of victory. --यज्ञः the अश्वमेध sacrifice. [] --लक्ष्मीः, --श्रीः the goddess of victory; Ku. 2. 52. --लेखं record of victory. --वाहिनी an epithet of Śacī. --शब्दः {1} a shout of victory. {2} the exclamation ‘jaya’ (hail! glory!) uttered by bards &c. --शृंगं a horn blown to announce a victory. --स्तंभः a trophy, a column erected to commemorate a victory, a triumphal column; निचखान जयस्तंभान्गंगास्रोतोंऽतरेषुसः R. 4. 36. --स्वामिन् m. an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0513-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जयः, पुं, (जि जये + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इत्यच् ।) शत्रुपराङ्मुखीकरणम् । जित् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । विजयः २ जयनम् ३ । इत्यमरः । २ । ८ । १० ॥ (यथा, मनुः । ७ । ४४ । “इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद्दिवानिशम् । जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ॥”) अग्निमन्थः । (जयतीति । जि + पचाद्यच् ।) जयन्तः । युधिष्ठिरः । इति मेदिनी । ये, २५ ॥ (एतन्नाम तु विराटगृहे छद्मप्रवाससमये जातम् । यथा, महाभारते । ४ । ५ । ३४ । “जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः । इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः ॥”) विजयनन्दनराजः । स तु इक्ष्वाकुवंशोद्भवः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३५८ ॥ श्रीनारायण- पार्षदः । यथा, -- “एतौ द्वौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च । कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम् ॥” इति श्रीभागवते । ३ । १६ । २ ॥ (सर्व्वाणि भूतानि जयतीति । जीयते संसार- मनेन वा । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ६७ । “नयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वतां पतिः ॥” नागविशेषः । यथा, महाभारते । ५ । १०३ । १६ । “विरजा धारणश्चैव सुवाहुर्मुखरो जयः ॥” दानवविशेषः । यथा, हरिवंशे । २३४ । ८३ । “जयो निकुम्भः कुपथश्च दानवो ररक्षुरेते दश दानवाधिपम् ॥” दशममन्वन्तरीय-ऋषिविशेषः । यथा, भाग- वते । ८ । १३ । २१ -- २२ । “दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो मनुः ॥” “हविष्मान् सुकृतः सत्यो जयो मूर्त्तिस्तदा द्विजाः ॥” ध्रुववंशीयस्य वत्सरनृपस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव ४ । १३ । १२ । “सुवीथीर्वत्सरस्येष्ठा भार्य्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुञ्च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥” विश्वामित्रपुत्त्रविणेषः । (यथा, तत्रैव । ९ । १६ । ३६ । “एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित । अन्ये चाष्टकहारीतजयक्रतुमदादयः ॥” [] ऊर्व्वशीगर्भजातः पुरूरवसः पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव । ९ । १५ । १ । “ऐलस्य चोर्व्वशीगर्भात् षडासन्नात्मजा नृप ! । आयुः श्रुतायुः सत्यायू रयोऽथ विजयो जयः ॥” राजर्षिविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ८ । १४ । “तस्यां राजर्षयः पुण्यास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः । यमं वैवस्वतं तात ! प्रहृष्टाः पर्य्युपासते ॥” इत्युपक्रम्याह । “अङ्गो विष्टश्च वेणश्च दुष्मन्तः सृञ्जयो जयः ॥” धृतराष्ट्रपुत्त्राणामन्यतमः । यथा, तत्रैव । १ । ६३ । ११७ । “जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत ! ॥” सृञ्जयस्य राज्ञः पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । २९ । २ । “सृञ्जयस्य जयः पुत्त्रो विजयस्तस्य चात्मजः ॥” सञ्जयस्य राज्ञः पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । १७ । १६ । “कुशात् प्रतिः क्षात्त्रवृद्धात् सञ्जयस्तत् सुतोजयः ॥” दौष्मन्तेर्मन्योः पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव । ९ । २१ । १ । “वितथस्य सुतात् मन्योर्वृहत्क्षत्त्रो जयस्ततः ॥” युयुधानपुत्त्रः । यथा, तत्रैव । ९ । २४ । १४ । “युयुधानः सात्यकिर्व्वै जयस्तस्य कुणिस्ततः ॥” भारतादिशास्त्रविशेषः । यथा, भविष्यपुराणे । “अष्टादशपुराणानि रामस्य चरितं तथा । विष्णुधर्म्मादिशास्त्राणि शिवधर्म्माश्च भारत ! ॥ कार्ष्ण्यञ्च पञ्चमो वेदो यन्महाभारतं स्मृतम् । सौराश्च धर्म्मा राजेन्द्र ! मानवोक्ता महीपते ! ॥ जयेति नाम एतेषां प्रवदन्ति मनीषिणः ॥” दक्षिणद्बारगृहम् । इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥ वत्सरविशेषः । तत्फलं यथा, -- “क्षत्त्रियाश्च तथा वैश्याः शूद्राश्च नटनर्त्तकाः । पीडितास्ते वरारोहे ! जये सर्व्वे न संशयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-515-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जय" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें