🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:12:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्णिका
karṇikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्णिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कान का एख गहना । करनफुल ।
२. हाथ की बिचली उँगली ।
३. हाथी के सुँड़ की नोक ।
४. कमल का छत्ता जिसमें से कँवलगट्टे निकलते हैं ।
५. सेवती । सफेद गुलाब ।
६. एक योनिरोग जिसमें योनि के कमल के चारों ओर कँगनी के अँकुर से निकल आते हैं ।
७. अरनी क ा पैड़ ।
८. मेढ़ासींगी ।
९. कलम । लेखनी ।१0.डंठल जिसमें फल लगा रहता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्णिका f. (Pāṇ. iv, 3, 65) an earring or ornament for the ear, Kathās.; Daś. &c.
a knot-like tubercle, Suśr.
a round protuberance (as at the end of a reed or a tube), Suśr.
the pericarp of a lotus, MBh.; BhP. &c.
central point, centre, Car.; Bālar.
the tip of an elephant's trunk, L.
the middle finger, L.
chalk, L.
a pen, small brush, L.
Premna spinosa or longifolia, L.
Odina pinnata, L.
a bawd, L.
N. of an Apsaras, MBh.
कर्णिका See कर्णक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (257,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्ण्णिका स्त्री कर्ण--ण्वुल् कर्णे भवः अलङ्कारः इकन् अत इत्त्वम् । १ कर्णाभरणभेदे (काण्) २ करिशुण्डाग्रव- र्त्तिन्यङ्गुलाकारे पदार्ये ३ पद्मवीजकोषे च अमरः । “यस्यामवस्थितः सर्व्वतः सौवर्णः कुलगिरिराजोमेरुर्द्वीपा- यामसमुन्नाहः कर्णिकाभूतः” भाग० ५, १६, ७, ४ क्रमु- कादिवृन्तपरम्परायाम् (छडा) ५ करमध्याङ्गुलौ च मेदि० । ६ लेखन्यां हारा० । ७ अग्निमन्थवृक्षे ८ अ- जशृङ्गीवृक्षे च राजनि० कर्ण्णो वृद्धोऽस्त्यस्य ठन् । ९ वृद्ध- कर्णे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1714,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णिका, स्त्री, (कर्ण + इकन् + टाप् च । यद्वा कर्ण + ण्वुल् । ततष्टाप् अत इत्वम् ।) कर्णाभरण- विशेषः । काणतड्का इति भाषा । तत्पर्य्यायः । तालपत्रम् २ । इत्यमरः । २ । ६ । १०३ ॥ ताडङ्कः ३ दन्तपत्रम् ४ । इति भरतः ॥ करि- हस्ताङ्गुलिः । करिणः शुण्डाग्रवर्त्त्यङ्गुलाकृतिः । पद्मवीजकोषी । इत्यमरः । ३ । ३ । १५ ॥ (यथा भागवर्ते । ३ । ८ । १६ । “तस्यां सचाम्भोरुहकर्णिकाया- मवस्थितो लोकमपश्यमानः” ॥) करमध्याङ्गुलिः । क्रमुकादिच्छटांशः । इति मे- दिनी । वोँटा इति भाषा ॥ लेखनी । इति हारावली ॥ अग्निमन्थवृक्षः । अजशृङ्गीवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अप्सरोभेदः । यथा, महा- भारते १ । १२३ । ६१ । “मेनका सहजन्या च कर्णिका पुञ्जिकस्थला” ॥ सेवती । गोलावफुल इति भाषा । “शतपत्री तरुण्युक्ता कर्णिका चारुकेशरा । महाकुमारी गन्धाढ्या लक्षपुष्पातिमञ्जुला” ॥ अस्या गुणा यथा, -- “शतपत्री हिमा हद्या ग्राहिणी शुक्रला लघुः । [] दोषचयास्रजिद्वर्ण्या तिक्ता कठ्वी च पाचनी” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ भागे ॥ योनिरोगविशेषः । यथा, “अकाले वाहमानाया गर्भेण पिहितोऽनिलः । कर्णिकाञ्जनयेद्योनौ श्लेष्मरक्तेन मूर्च्छितः” ॥ इति चरके चिकित्सास्थाने । ३० अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-043-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्णिका" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें