🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:28:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुण्डल
kuṇḍala
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुण्डल n. (ifc. f(आ). ; g. सिध्मादि and अर्धर्चादि) a ring, earring, ĀśvGṛ.; Lāṭy.; Mn. &c.
a bracelet, Śiś. vi, 27
a fetter, tie, L.
the coil of a rope, L.
a particular disease of the bladder, Car.
कुण्डल m. (in music) a kind of measure
N. of a Nāga, MBh. i, 2154
कुण्डल m. pl. N. of a people (v.l. कुण्ठक), MBh. vi
कुण्डल or कुण्डलक (also) a coil (of rope), Jātakam.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (290,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंडलः, --लं [कुंड-मत्वर्थे ल] 1 An ear-ring; श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुंडलेन Bh. 2. 71; Ch. P. 11; Rs. 2. 20, 3. 19; R. 11. 15. --2 A bracelet. --3 The coil of a rope. --4 A fetter, tie, collar.
कुंडलः, --लं [कुंड-मत्वर्थे ल] 1 An ear-ring; श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुंडलेन Bh. 2. 71; Ch. P. 11; Rs. 2. 20, 3. 19; R. 11. 15. --2 A bracelet. --3 The coil of a rope. --4 A fetter, tie, collar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुण्डल पुंन० अर्द्धर्चा० । कुण्डते कुण्डयते कुडि--दाहे कुडि- रक्षायां वा कर्त्तरि कर्म्मणि वा वृषा० कलच्, कुण्डं कुण्डाकारं लाति ला--क कुण्डस्तदाकारोऽस्त्यस्य सिध्मादित्वाल्लच् वा । १ कर्ण्णभूषणभेदे “कनककुण्डलवान् किरिटी” विष्णुध्या० २ बलये ३ वेष्टने मेदि० “मण्ड- लानि पताकाश्च मरीचीः कुण्डलानि च” सुश्रु० “अथै- तान्युपकल्पयीत समावर्त्त्यमाने मणिकुण्डले वस्त्रयुग- मित्यादि” आश्व० गृ० कुण्डले आबध्नीत” तत्रैव” ते च सौवर्ण्णे एव यथाह मनुः “यज्ञोपवीतं वेदञ्च उभे रौक्मे च कुण्डले” “ताडकाचलकपालकुण्डला” रघुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2093,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुण्डलं, क्ली, (कुण्ड्यते रक्ष्यते इति कुडि रक्षायां + वृषादित्वात् कलच् । यद्वा कुण्डं तदाकारं लाति गृह्णातीति । ला + कः ।) स्वनामख्यात- कर्णभूषणम् । (यथा विष्णुध्याने । “ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्त्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः केयूरवान् कनककुण्डलवान् किरीटी” ॥) तत्पर्य्यायः । कर्णवेष्टनम् २ । इत्यमरः । २ । ६ । १०३ । पाशः । वलयः । इति मेदिनी ॥ (पुं, कौरव्यकुलज- सर्पविशेषः । यथा महाभारते १ । ५७ । १३ । “एरकः कुण्डलो वेणी वेणीस्कन्धः कुमारकः । बाहुकः शृङ्गवेरश्च धूर्त्तकः प्रातरातकौ । कौरव्यकुलजास्त्वेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्” ॥ पुंलिङ्गे ऽस्य रक्तकाञ्चनवाचकता उक्ता । यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “रक्तपुष्पः कोविदारो युग्मपत्रस्तु कुण्डलः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-140-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुण्डल" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें