🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:53:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुंडली
kuṃḍalī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंडली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कूण्डली]
१. जलेबी ।
२. कुंडलिनी ।
३. गुडूचि । गिलोय ।
४. कनचार ।
५. केवाँच ।
६. जन्मकाल के ग्रहों को बतलानेवाला; एक चक्र जिसमें बार घरह होते हैं ।
७. गेंडुरी । इँडुवा ।
८. साँप के बैठने की मुद्रा । फेंटी ।
९. खँझरी । डफली ।
कुंडली २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुण्डलिन्]
१. साँप ।
२. वरुण ।
३. मयूर । मोर ।
४. चित्तल हरिण ।
५. विष्णु ।
६. शिव (को॰) ।
कुंडली ३ वि॰
१. जो कुंडल पहने हो । कुंडलधारी ।
२. घुमावदार । लपेटा हुआ ।
३. कुंडली की आकृति का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुण्डली f. a kind of drum (perhaps कुण्डली nom. sg. fr. ˚लिन्, m.)
a particular, dish (curds boiled with ghee and rice)
N. of a Śakti
mountain ebony (Bauhinia variegata), L.
Cocculus cordifolius, Bhpr.
Mucuna pruritus (= कपि-कच्छु), L.
N. of two other plants (Sarpiṇī-vṛkṣa and Kuṇḍalī-cālana), L.
N. of a river, MBh. vi, 9, 21.
कुण्डली ind. for ˚ल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (290,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुण्डली, स्त्री, (कुण्डल + जातौ ङीष् ।) मिष्टान्न- विशेषः । जिलिपी इति भाषा । इति पाकराजे- श्वरः ॥ * ॥ कुलकुण्डलिनी शक्तिः । यथा, -- “त्रिकोणं तत्तु विज्ञेयं शक्तिपीठं मनोहरम् । तद्गह्वरे कामवायुर्जीवरूपोऽतिचञ्चलः ॥ अधोमुखस्तत्र लिङ्गः स्वयम्भुस्तेन चाल्यते ॥ नीवारशूकवत्तन्वी कुण्डली परदेवता ॥ शङ्खतुल्यनिभा देवी सार्द्धत्रिवलयान्विता । मुखेनाच्छाद्य ब्रह्मास्यं तया संवेष्टितः प्रभुः ॥ डाकिनी ह्यत्र वसति द्वारपाली सयष्टिका । यः साधकोऽत्र रमते स दिव्यो नैव मानुषः” ॥ इति सम्भोहनतन्त्रम् ॥ (अस्याः पर्य्याया यथा, हठयोगदीपिकायाम् । ३ । १०४ ॥ कुटिलाङ्गी २ [] कुण्डलिनी ३ भुजङ्गी ४ शक्तिः ५ ईश्वरी ६ अरु- न्धती ७ ॥) गुडूची । काञ्चनवृक्षः । इति मेदिनी । (अस्याः पर्य्याया यथा, -- “कोविदारश्चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः । कुण्डलीताम्रपुष्पश्च स्मन्तकः स्वल्पकेशरी” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ भागे ॥) कपिकच्छुः । सर्पिणीवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
कुण्डली, [न्] पुं, (कुण्डलं अस्त्यस्य इति इनिः । कुण्डलाकारेण स्थितेरस्य तथात्वम् ।) सर्पः । इत्य- मरः । १ । ८ । ७ ॥ वरुणः । (कुण्डलं कुण्डलवदा- कारं शरीरे अस्त्यस्य ।) मयूरः । इति मेदिनी ॥ चित्तलमृगः । इत्यजयपालः । (विष्णुः । यथा, महाभारते १३ । १४९ । ११० । “अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यूर्ज्जितशासनः” ॥) कुण्डलयुक्ते, त्रि । इति मेदिनी । (यथा गोः रामा- यणे । ३ । ९ । ११ । “इमे च पुरुषा दिव्या यान्त्यस्य रथमन्तिकात् । परं शुभाः कुण्डलिनो युवानः खङ्गपाणयः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-140-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुंडली" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें