🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:06:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विजय
vijaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जीत (2.8.110) जय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विजय १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. युद्ध या विवाद आदि में होनेवाली जीत । विपक्षी या शत्रु को दबाकर अपना प्रभुत्व या पक्ष स्थापित करना । जय । जीत । पराजय का उलटा । उ॰—पांडव विजयी यह कथा राजा सुन के कान । विजय होय सब जगत में शत्रु होय क्षय जान ।—सबल (शब्द॰) ।
२. एक प्रकार का छंद जो केशव के अनुसार सवैया का मत्तगयंद नामक भेद है ।
३. हरिवंश के अनुसार जयंत (इंद्र का पुत्र) के पुत्र का नाम (को॰) ।
४. जैनों के अनुसार पाँच अनुत्तरों में से पहला अनुत्तर या सबसे ऊपर का स्वर्ग ।
५. विष्णु के एक पार्षद का नाम ।
६. अर्जुन का एक नाम ।
७. यम का नाम ।
८. जैनियों के एक जिन देव का नाम ।
९. कल्कि के एक पुत्र का नाम ।
१०. कालिकापुराण के अनुसार भैरववंशी कल्पराज के पुत्र का नाम जो काशिराज नाम से प्रसिद्ध थे ।
११. विमान
१२. संजय के एक पुत्र का नाम ।
१३. जयद्रथ के एक पुत्र का नाम ।
१४. एक प्रकार का शुभ मुहूर्त । †
१५. प्रस्थान । गमन (आदारार्थ), जैसे—विजययात्रा । उ॰—श्री गुसाईं जी फेरि श्री गोकुल को विजय करे ।—दो सौ बावन॰, पृ॰ १९३ ।
१६. एक संवत्सर का नाम (को॰) ।
१७. वर्ष का तीसरा मास (को॰) ।
१८. एक प्रकार का सैन्य व्यूह (को॰) ।
१९. एक प्रकार की मान या तौन (को॰) ।
२०. जीत का पारितोषिक । लूट का माल (को॰) ।
२१. प्रदेश । जिला (को॰) ।
२२. एक प्रकार की बाँसुरी (को॰) ।
२३. कृष्ण के पुत्र का नाम (को॰) ।
२४. शिव का त्रिशूल (को॰) ।
२५. राजकीय शिविर (को॰) ।
विजय † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ व्यञ्जन - पू॰ हिं॰ विजन, विजय वीजन] भोजन करना । खाना । (पूरब) ।
विजय द्वादशी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] श्रावण मास के शुक्ल पक्ष की द्वादशी तिथि का नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-जय m. contest for victory, victory, conquest, triumph, superiority, RV. &c. &c. (fig. applied to ‘the sword’ and to ‘punishment’, MBh. xii, 6204; 4428)
the prize of victory, booty, KātyŚr.
N. of a partic. hour of the day (esp. the 17th, and the hour of Kṛṣṇa's birth accord. to some the 11th Muhūrta), MBh.; Hariv. &c.
the third month, L.
the 27th (or first) year of Jupiter's cycle, VarBṛS.
a kind of military array, Kām.
a province, district, HPariś.
(in music) a kind of flute, Saṃgīt.
a kind of measure, ib.
a kind of composition, ib.
a divine car, chariot of the gods (?), L.
N. of Yama, L.
of a son of Jayanta (son of Indra), Hariv.
of a son of Vasu-deva, ib.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of an attendant of Viṣṇu, ib.
of an attendant of Padmapāṇi, W.
of a son of Sva-rocis, MārkP.
of a Muni, Hariv.
of a prince, MBh.
of a son of Dhṛtarāṣṭra (?), ib.
of a warrior on the side of the Pāṇḍavas, ib.
of one of the eight councillors of Daśaratha, R.
of Arjuna, MBh.; BhP.
of a son of Jaya, Hariv.; Pur.
of a son of Cañcu or Cuñcu, ib.
of a son of Saṃjaya, VP.
of a son of Su-deva, BhP.
of a son of Purūravas, ib.
of a son (or grandson) of Bṛhan-manas, Hariv.; Pur.
of a son of Yajña-śrī, Pur.
of the founder of Buddhist civilisation in Ceylon, MW.
(with Jainas) N. of one of the 9 white Balas and of one of the 5 Anuttaras
of the 20th Arhat of the future and of the father of the 21st Arhat of the present Avasarpiṇī
of the attendant of the 8th Arhat of the same
of a son of Kalki, KalkiP.
of a son of Kalpa, KālP.
of a hare, Kathās.
of the lance of Rudra (personified), MBh.
(pl.) of a people, MBh.
वि-जय n. the poisonous root of the plant Vijayā, Suśr.
a royal tent, Vāstuv.
a kind of pavilion, ib.
N. of a sacred district in Kaśmīra, Kathās. (cf. -क्षेत्र)
वि-जय mfn. leading to victory, proclaiming victory, MBh.
victorious, triumphant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (960,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विजयः 1 Overcoming, vanquishing, defeating. --2 Conquest, victory, triumph; दिग्विजयादारभ्य ‘conquest of the world;’ Ki. 10. 35; R. 12. 44; Ku. 3. 19; Ś. 2. 14. --3 A chariot of the gods, celestial chariot. --4 N. of Arjuna; the Mb. thus explains the name: --अभिप्रयामि संग्रामे यदहं युद्धदुमदान् । नाजित्वा विनिवर्तामि तेन मांविजयं विदुः ॥. --5 An epithet of Yama. --6 N. of the first year of Jupiter's cycle. --7 N. of an attendant of Viṣṇu. --Comp. --अभ्युपायः a means of victory. --ईशः N. of Śiva. --कुंजरः a war-elephant. --छंदः a necklace of 500 strings. --डिंडिभः a large military drum. --नगरं N. of a town. --मर्दलः a large military drum. --सिद्धिः f. success, victory, triumph.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0971-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विजय पु० वि + ज--कर्त्तरि अच् । १ अर्जुने मेदि० । “अभिप्रयामि संग्रामे यदहं युद्धदुर्मदान् । नाजित्वा विनिवर्त्तामि तेन मां विजयं विदुः” भा० वि० ४४ अ० । २ विमाने हेमच० ३ यमे च । ४ विष्णोरनुचरभेदे । जय- शब्दे ३०५० पृ० दृश्यम् । तच्छब्दशब्दे दर्शिते ५ नृपभेदे ६ कल्किपुत्रभेदे कल्किपु० १३ अ० । भावे अच् । जये ८ परिभवपूर्वकग्रहणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4897,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विजयः, पुं, (वि + जि + भावे अच् ।) जयः । इत्यमरः ॥ (यथा, मनौ । १० । ११९ । “स्वधर्म्मो विजयस्तस्य नाहवे स्यात् पराङ्मुखः । शस्त्रेण वैश्यान् रक्षित्वा धर्म्मसंहारयेद्वलिम् ॥”) अर्ज्जुनः । इति मेदिनी । ये, १०४ ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ४२ । १४ । [] “अभिप्रयामि संग्रामे यदहं युद्धदुर्म्मदान् । नाजित्वा विनिवर्त्तामि तेन मां विजयं विदुः ॥” यथा च विख्यातविजयनाटके । २ । “इतो भीमः क्रूरो नृपतिसहजन्मानमवधीत् इतः क्रुद्धो वत्सं व्यथयति शरौघेण विजयः । न मे चेतःस्थैर्य्यं द्रढयति सखे कुत्र गमनं विधेयं तद्ब्रूहि त्वमसि सदसद्बाक्यविषयः ॥”) वृत्तार्हत्पिता । जिनबलदेवः । विमानः । इति हेमचन्द्रः ॥ यमः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कल्किपुत्त्रः । यथा, -- “ततः कल्किश्च पद्मायां जयो विजय एव च । द्वौ पुत्त्रौ जनयामास लोकख्यातौ महाबलौ ॥” इति श्रीकल्किपुराणे १३ अध्यायः ॥ भैरववंशीयकल्पराजपुत्त्रः । स काशीराजः खाण्डववनकर्त्ता च । यथा, -- “सुमतेरभवत् कल्पः सुतः सत्यस्य डिण्डिमः । विरूपस्याभवद्गाधिर्गाधेर्म्मित्रोऽभवत् सुतः ॥ तेषां कल्पोऽभवद्राजा कल्पात्तु विजयोऽभवत् ॥ यो विजित्य क्षितिं सर्व्वां पार्थिवान् भूरितेजसा । शक्रस्यानुमते चक्रे खाण्डवं शतयोजनम् ॥ यत् सव्यसाची ह्यदहत् पाण्डुपुत्त्रः प्रताप- वान् । आवहन् परमां प्रीतिं ज्वलनस्य महात्मनः ॥” इति कालिकापुराणे भैरववंशानुकीर्त्तनम् ९० अध्यायः ॥ विष्ण्वनुचरविशेषः । यथा । विष्ण्वनु- चराश्चण्डप्रचण्डजयविजयादयः । इति पुंलिङ्ग- संग्रहे भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-380-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विजय" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें