🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लाभ
lābha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मुनाफ़ा (2.9.81) अधिक · फल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लाभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मिलना । प्राप्ति । लब्धि ।
२. फायदा मुनाफा । नफा ।
३. उपकार । भलाई ।
४. सुख । प्रसन्नत (को॰) ।
५. विजय । परिग्रहण । वश । पकड़ (को॰) ।
६. प्रत्यक्ष ज्ञान । अनुभूति (को॰) ।
७. गड़ा हुआ धन । निखार निधि (को॰) ।
८. धन संपत्ति (को॰) । यौ॰ —लाभकारी । लाभदायक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाभ m. meeting with, finding, Mn.; Kathās.
obtaining, getting, attaining, acquisition, gain, profit, Mn.; MBh. &c.
capture, conquest, Hariv.; VarBṛS.
apprehension, perception, knowledge, Śaṃk.; Sāh.; BhP.
enjoying, MW.
N. of the 11th astrological house or lunar mansion, VarBṛS. (also -स्थान, Cat.)
लाभ &c. See p. 897, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाभः [लभ्-भावे घञ्] 1 Gaining, obtaining, acquirement, acquisition; शरीरत्यागमात्रेण शुद्धिलाभममन्यत R. 12. 10; स्त्रीरत्नलाभं 7. 34, 11. 92; क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जंतुर्ननु लाभवानसौ R. 8. 87. --2 Gain, profit, advantage; सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ Bg. 2. 38; Y. 2. 259. --3 Enjoyment. --4 Capture, conquest. --5 Perception, knowledge, apprehension. --Comp. --कर, --कृत् a. profitable, advantageous. --लिप्सा desire of gain, avarice, covetousness. --लिप्सु a. {1} greedy, covetous. {2} desirous of gain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0927-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाभ पु० लभ्यते लभ--लर्मणि घञ् । १ मूलधनादितोऽधिके लम्यमाने धने अमरः । भावे घञ् । २ प्राप्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4825,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाभः, पुं, (लभ + घञ् करणे ।) मूलधनादधिकं बाणिज्योपार्ज्जितं धनम् । तत्पर्य्यायः । फलम् २ । इत्यमरभरतौ ॥ लभ्यम् ३ वृद्धिः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रामायणे । २ । २२ । २२ । “सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ । यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म्म तत् ॥”) प्राप्तिः । इति लभधात्वर्थदर्शनात् ॥ (सप्त- धर्म्म्यवित्तागमेषु अन्यतमः । यथा, मनुः । १० । ११५ । “सप्त वित्तागमा धर्म्म्या दायो लाभः क्रयो जयः । प्रयोगः कर्म्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-215-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लाभ" आता है (52)
आप्ति प्राप्ति । लाभसंप्राप्ति प्राप्ति । लाभआसदन लाभ । मुनाफाफलोदय लाभप्रलंभ लाभ । प्राप्ति । मिलनासमुन्नय प्राप्ति । लाभलंभ प्राप्ति । पाना । लाभ । मिलना । अधि- गमलब्धि प्राप्ति । लाभविद्य लाभ । प्राप्तिअर्थयुक्ति प्राप्ति । लाभनफा लाभ । फायदाफैज वृद्धि । लाभलाहु पु संज्ञा पुं॰ नफा । फायदा । प्राप्ति । लाभफायदा लाभ । नफा । प्राप्ति । आय । जैसे,—इस रोजगार में बड़ा फायदा हैहितान पु संज्ञा पुं॰ भलाई । हित । लाभहुसूल लाभ । नफाबहबूदी लाभ । भलाई । फायदाआगमन अवाई । आना । आमदउपकार भलाई । हितसाधन । नेकी । क्रि॰ प्र॰—करना, मानना = की हुई भलाई को याद रख…उपयोग काम । व्यवहार । इस्तेमाल । प्रयोग । प्रयोजनउपलंभ अनुभवभोज्य भोजन के पदार्थ । खाद्य पदार्थ । २ भोज (को॰)मूल्य किसी वस्तु के बदले में मिलनेवाला धन । दाम । कीमत आदि । जैसे,—एक सेर चा…आसत्ति सामीप्य । निकटतावित्ति विचारसाफल्य सफल होने का भाव । सफलता । कृतकार्यतापरिवेदन पूरा ज्ञान । सम्यक् ज्ञान । परिज्ञानप्रतिलंभ बुरी चाल । कुरीतिओत कष्ट की कमी । आराम । चैनकलांतर सूद । ब्याजयोगक्षेम जो वस्तु अपने पास न हो, उसे प्राप्त करना, और जो मिल चुकी हो, उसकी रक्ष…फलोत्पत्ति आम का पेड़संप्रतिपत्ति पहुँच । गुजरजीत युद्ध या लड़ाई में विपक्षी के विरुद्ध सफलता । जय । विजय । फतह । क्रि॰ …उपलंभन अनुभवप्रतिलाभ शालक राग का एक भेदवारा खर्च की बचत । किफायतविंद अवंती के एक राजा का नामसमुन्नयन ऊपर की ओर उठाने या ले जाने की क्रियासाधुकृत्य हानी की पूर्ति होना । क्षतिपूर्तिहज मुसलमानों का काबे के दर्शन के लिये मक्के जाना । मुसलमानों की मक्के की …बचत बचने का भाव । बचाव । रक्षाबेशी अधिकता । ज्यादतीगप्फा बहुत बडा़ ग्रास जो खाने के लियो उठाया जाय । बडा़ कोर । जैसे,—दो गप्फे …निपजी पु संज्ञा स्त्री॰संपदू सिद्धि । पूर्णतासर्फा खर्च । व्ययनिकासी निकलने की क्रिया या भावमुनाफा किसी व्यापार आदि में प्राप्त वह धन जो मूल धने के आतिरिक्त होता है । ला…उपाचिति संग्रह । राशिगुंजाइश स्थान । जगह । अँटने की जगह । समाने भर को स्थान । अवकाश । जैसे,—इस कोठर…मुहासिल आय । आमदनी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें