🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:30:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपकार
upakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपकार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपकारक, उपकारी, उपकार्य, उपकृत]
१. भलाई । हितसाधन । नेकी । क्रि॰ प्र॰—करना, मानना = की हुई भलाई को याद रखना । कृतज्ञ होना । यौ॰—कृतोपकार । परोपकार ।
२. लाभ । फायदा । जैसे—इस औषधि ने बड़ा उपकार किया (शब्द॰) ।
३. समारंभ । तैयारी (को॰) ।
४. आभूषण । अलं— कार (को॰) ।
५. पर्व या उत्सव के अवसर पर द्वारशोभा के लिये बंदनवार बनाना, विशेषतया फूलों और मालाओं द्बारा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-कार &c. See उप- √ 1. कृ.
उप-कार m. help, assistance, benefit, service, favour
use, advantage, MBh.; Yājñ.; Hit.; Vikr. &c.
(उपकारे-√ वृत्, to be of service to another, R.)
preparation, ornament, decoration, embellishment (as garlands suspended at gateways on festivals, flowers &c.), Suśr.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (195,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपकारः 1 Service, help, assistance, favour, kindness, obligation (opp. अपकार); उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः Śi. 2. 37; शाम्येत्प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः Ku. 2. 40, 3. 73; Y. 3. 284; Pt. 1. 22; उपकारे वृत् to be of service or useful (to another). --2 Preparation. --3 Ornament, decoration. --4 Particularly, flowers, garlands &c. suspended at gate-ways as embellishments on festive occasions. --री 1 A royal tent, palace. --2 Caravansera.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0316-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपकार पु० उप + कृ--भावे घञ् । प्रधानस्यानुगुण्यसंपादने, उपकृतौ “उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः” माघः । “कृतोपकारेव रतिर्वभूव” कुमा० “उपकारोमहां- स्तात कृतोऽयं मम खेचरैः” भा० व० १५० अ० । तस्यो पकार्य्यारचितोपका(चा)रा” रघुः । उपकारश्च सहकारिभिः कारणस्य कार्य्योत्पादनार्थमानुगुण्यभेदः यथा दर्शादियागस्य प्रधानापूर्व्वसाधनेऽङ्गादीनां प्रयाजादीनां कलिकापूर्व्वसा- धनद्वारा तदानुगुण्यम् । स च वौद्धैः कुर्व्वद्रूपतारूपस्य वीजादेरुच्छुनत्वस्य सम्पादनरूपातिशयाधानमुच्यते सर्व्व० दर्श० । “तथाहि सहकारिभिः सलिलपवनादिभिः पदार्थसार्थैराधीयमाने वीजस्यातिशये वीजमुत्पादकम- भ्युपेयम् अपरथा तदभावेऽप्यतिशयः प्रादुर्भवेत् । वीज- ञ्चातिशयमादधानं सहकारिसापेक्षमेवाधत्ते अन्यथा सर्व्व- दोपकारापत्तौ अङ्कुरस्यापि सदोदयः प्रसज्येतः तस्मादति- शयार्थमपेक्षमाणैः सहकारिभिरतिशयान्तरमाधेयं वीजे, तस्मिन्नप्युपकारे पूर्व्वन्यायेन सहकारिसापेक्षस्य वीजस्य जन- कत्वे सहकारिसम्पाद्यवीजगतातिशयानवस्था प्रथमा व्यव- [] स्थिता । अथोपकारः कार्य्यार्थमपेक्ष्यमाणोऽपि वीजादिनि- रपेक्षं कार्य्यं जनयति तत्सापेक्षो वा । प्रथमे वीजादेरहे- तुत्वमापतेत् । द्वितीये अपेक्ष्यमाणेन वीजादिना उपकारे अतिशय आधेयः एवं तत्र तत्रापीति वीजादिजन्याति- शयनिष्ठातिशयपरम्परापात इति द्वितीयानवस्या स्थिरा भवेत् । एवमपेक्ष्यमाणेनोपकारेण वीजादौ धर्म्मिण्युपका- रान्तरमाधेयमित्युपकाराधेयवीजातिशयाश्रयातिशयपरम्प- रापात इति तृतीयानवस्था दुरवस्था स्यात् । अथ भावाद- भिन्नोऽतिशयः सहकारिभिराधीयत इत्यभ्युपगम्यते तर्हि प्राचीनो भावोऽनतिशयात्मा निवृत्तः अन्यश्चातिशयात्मा- कुर्व्वद्रूपादिपदवेदनीयो जायत इति फलितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1197-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपकारः, पुं, (उप + कृ + घञ् ।) उपकृतिः । (“उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः” । इति माघः । २ । ३७ ॥ “कृतोपकारेव रतिर्बभूव” । इति कुमारे । ३ । ७३ ॥) विकीर्णपुष्पादिः । इति हेमचन्द्रो मेदिनी च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-251-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपकार" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें