🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:59:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कार
kāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. क्रिया । कार्य । जैसे,—उपकार, स्वीकार, अहंकार, बलात्कार, चमत्कार । विशेष—यौगिक अर्थों ही में इसका प्रयोग होता है ।
२. करनेवाला । बनानेवाला । रचनेवाला । व्यवसाय करनेवाला । जैसे,—कुंभकार, ग्रंथकार, स्वर्णकार, चर्मकार ।
३. एक शब्द जो वर्णमाला के अक्षरों के आगे लगकर, उनका स्वतंत्र बोध कराता है । जैसे,—चकार, लकार, मकार इत्यादि ।
४. एक शब्ज दो अनुकृत ध्वनि साथ लगकर उसका संज्ञावत् बोध कराता है । जैसे,—फूत्कार, चीत्कार, झनकार, फुफकार, सिसकार, टंकार, फटकार ।
५. बर्फ से ढका पहाड़ हिमालय ।
६. पूजा की बलि ।
७. पति ।
८. चेष्टा । प्रयत्न । यत्न । (को॰) ।
९. धार्मिक पवित्रता (को॰) ।
१०. निश्चय (को॰) ।
११. शक्ति (को॰) ।
१२. हिमराशि (को॰) ।
१३. ओले या हिम का जल (को॰) ।
१४. वध । हनन (को॰) ।
कार २ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰] कार्य । काम । धंधा । यौ॰—कारगुजारी । कारबार । कार्रवाई ।
कार ३ संज्ञा स्त्री॰ [अं॰]
१. गाड़ी । सवारी ।
२. मोटर गाड़ी । मोटर कार ।
कार ४ पु † वि॰ [हिं॰ काला] [वि॰ स्त्री॰ कारी] काला । कृष्ण । उ॰—रावन पाय जो जिउ धरा दुवौ जगत महँ कार ।— जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कार mf(ई)n. (√ 1. कृ, Pāṇ. iii, 2, 23), making, doing, working, a maker, doer (ifc. See कुम्भ-क्˚, यज्ञ क्˚, सुवर्ण-क्˚)
an author (e.g. वार्त्तिक-क्˚)
accord. to some in RV. also, ‘gain, prize, booty’; ‘contest, war’
कार m. (ifc.) an act, action (see काम-क्˚, पुरुष-क्˚)
the term used in designating a letter or sound or indeclinable word (e.g. अ-क्˚, क-क्˚, qq.vv.; एव-क्˚, the word एव; फूत्-क्˚, q.v.), Prāt.; Mn. &c.
effort, exertion, L.
determination, L.
religious austerity, L.
a husband, master, lord, L.
कार (अस् or आ) m. or f. act of worship, song of praise, Divyāv.
2. कार m. (= 2. कर) tax, toll, royal revenue, Pāṇ. vi, 3, 10
a heap of snow or a mountain covered with it, L.
कार mfn. produced by hail, Suśr.
3. कार अस्, m. (√ 2. कृ), a song or hymn of praise, RV.
a battle song, RV.
4. कार m. (√ 2. कॄ), killing, slaughter, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार a. (री f.) [कृ-घञ्] (At the end of comp.) Making, doing, performing, working, maker, doer, author; ग्रंथकारः author; कुंभकारः, सुवर्णकार &c. &c. --रः 1 Act, action; as in पुरुषकार. --2 A term denoting a sound or a word which is not inflected; as अकार Ms. 2. 76, 125; ककार, फूत्कार &c. --3 Effort, exertion; Śi. 19. 27. --4 Religious austerity. --5 A husband, lord; master. --6 Determination. --7 Power, strength. --8 A tax or toll. --9 A heap of snow. --10 The Himālaya mountain. --11 Water produced by hail. --12 Killing, slaughter. --Comp. --अवरः a man of a mixed and low caste, born from a [] Niṣāda father and Vaidehī mother; cf. Ms. 10. 36. --कर a. working, acting as agent. --भूः a toll-station.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0396-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार पु० कृ--कृतौ घञ् । १ क्रियायाम् २ यत्ने “सकारनानार कासा” इत्यादि माघः । “सकाराः सयत्नाः सोत्साहाः” मल्लि० करणे घञ् । ३ बले । कस्य सुस्वस्यारः प्राप्तिर्यत्र । ४ रतौ विश्वः कृ--हिंसायां भावे घञ् । ५ बधे धातूनामनेकार्थत्वात् ६ निश्चये । कर्मणि घञ् । ७ पूजोपहारे बलौ । कं सुख- मृच्छत्यनेन ऋ--करणे ६ त० । ८ पत्यौ कं सुखं निर्वृतिमृच्छति कर्त्तरि अण् । १० यतिरूपे प्रव्रज्यान्विते चतुर्थाश्रमे च शब्दरत्ना० कं जलं निष्यन्दज- मृच्छति अण् । ११ हिमाथले मेदि० । करकायां भवम् अण् पृषो० कलोपः । १२ करकाजे जले न० सुश्रुतः । “तत्र त्वन्तरीक्षं चतुर्विधं तद्यथा धारं कारं तौषारं हैमञ्चेति” सुश्रुते कारमित्यत्र कारकमित्येव पाठः समुचितः ककारलोपः लिपिकरप्रमादात् इति बोध्यम् । कर्मण्युपपदे कृ--अण् । स्वर्ण्णकार कुम्भकार इत्यादौ तत्तत्कर्मकारके त्रि० । स्त्रियां टाप्, वोपदेवमते कर्मणि षण् षित्त्वात् ईप् इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1936,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारः, पुं, (कृ हिंसायां + भावे घञ् ।) वधः । निश्चयः । (धातूनामनेकार्थत्वात् अत्र निश्चयार्थेऽपि ॥ कं सुखं ऋच्छत्यनेन । क + ऋ + करणे + घञ् ।) बलिः । यत्नः । यतिः । (कं सुखं निर्वृतिं ऋच्छतीति । क + ऋ + कर्त्तरि अण् ।) पतिः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (कं निष्यन्दजलमृच्छतीति ।) तुषारशैलः । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ ॥। कर्म्मोपपदे कर्तृवाच- कः । यथा कर्म्मकारः स्वर्णकार इत्यादि । इति व्याकरणम् ॥ क्रिया । यथा करणं कारः क्रिया । इति रामतर्कवागीशः ॥ (अक्षरान्ते तदक्षर- वाचकः । यथा ककारः । मकारः । इत्यादिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-098-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें