🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:11:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कारक
kāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कारक १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ कारिका] करनेवाला । जैसे,—हानिकारक, सुखकारक । विशेष—इसका प्रयोग इस अर्थ में प्रायः यौगिक शब्दों के अंत में होता है ।
कारक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] व्याकरण में संज्ञा या सर्वनाम शब्द की वह अवस्था जिसके द्वारा वाक्य में उसका क्रिया के साथ संबंध प्रकट होता है । कारक छह हैं—कर्ता, कर्म करण, संप्र- दान, अपादन और अधिकरण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कारक mf(इका)n. (generally ifc.) making, doing, acting, who or what does or produces or creates, MBh. &c. (cf. सिंह-क्˚, कृत्स्न-क्˚, शिल्प-क्)
intending to act or do, Pāṇ. ii, 3, 70, Sch.
(अम्), n. ‘instrumental in bringing about the action denoted by a verb (= क्रिया-हेतु or -निमित्त)’, the notion of a case (but not co-extensive with the term case; there are six such relations accord. to Pāṇ., viz. कर्मन्, करण, कर्तृ, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण, qq.vv. The idea of the genitive case is not considered a कारक, because it ordinarily expresses the relation of two nouns to each other, but not the relation of a noun and verb).
2. कारक n. hail-water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारक a. (रिका f.) [कृ-ण्वुल्] (Usually at the end of comp.) 1 Making, acting, doing, performing, creating, doer &c.; स्वप्नस्य कारकः Y. 3. 150; 2. 156; वर्णसंकरकारकैः Bg. 1. 42; Ms. 7. 204; Pt. 5. 36. --2 An agent. --3 Intending to act or do. --कं 1 (In gram.) The relation subsisting between a noun and a verb in a sentence, (or between a noun and other words governing it); there are six such Kārakas, belonging to the first seven cases, except the genitive: (1) कर्तृ; (2) कर्मन्; (3); करण; (4) संप्रदान; (5) अपादान; (6) अधिकरण. --2 That part of grammar which treats of these relations; i. e. syntax. --3 Water produced from hail. --Comp. --दीपकं (in Rhet.) a figure of speech in which the same Kāraka is connected with several verbs in succession; e. g. खिद्यति कूणति वेल्लति विचलति निमिषति विलोकयति तिर्यक् । अंतर्नंदति चुंबितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने ॥ K. P. 10. --हेतुः the active or efficient cause (opp. ज्ञापकहेतु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0396-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारक न० करोति कर्त्तृत्वादिव्यपदेशान् कृ--ण्वुल् । १ कर्त्तृ- त्वादिसंज्ञाप्रयोजके कर्म्मणि--क्रियायाम् । “कारके” पा० । कर्त्तृत्वादिव्यवदेशकारिण्यां क्रियायामित्यर्थः । करोति क्रियां निष्पादयति कृ--ण्वुल् । २ क्रियानिष्पा- दकेषु कर्त्तृकर्मादिषु कारकसंज्ञान्वितेषु न० तेषाञ्च क्रियायामेवान्वयः “सम्बोधनान्तं कृत्वोर्थाः कारकं प्रथमो- वतिः । धातुसम्बन्धाधिकारविहितमसमस्तनञ् । तथा यस्य च मावेन, षष्ठी चेत्युदितं द्वयम् । सम्बन्धश्चाष्टकस्यास्य क्रिययैवावधार्य्यताम्” इति हर्युक्तेः । वैयाकरणभूषणकार- मते कारकलक्षणादिकं शब्दार्थरत्नेऽस्मामिर्दर्शितं यथा “तत्र कारकत्वं नाम क्रियाजनकशक्तिसत्त्वं करोति क्रियां [] निवर्त्तयतीति महाभाष्येव्युत्पादनात् साधकं क्रियानिष्पादकं कारकसंज्ञं भवतीति वार्त्तिकोक्तेश्च । द्रव्यस्य स्वतस्तधात्वाभा- वेऽपि शक्त्याऽऽविष्टस्यैव तस्य तथात्वम् । ततश्चान्वयव्यतिरेकस त्त्वात् शक्तिरेव कारकमिति मतान्तरं तदुक्तं हरिणा “स्वाश्रये समवेतानां तद्वदेवाश्रयान्तरे । क्रियाणामभिनिष्पत्तौ सामर्थ्यं साधनं विदुरिति” । शक्तिशक्तिमतोरभेदाच्च द्रव्यं कारकमि- ति व्यवहारैत्यवधेयम्, एवञ्च क्रियाजनकत्वेन सर्व्वेषां कर्त्तृत्वेऽपि स्वस्वावान्तरव्यापारविवक्षयैव करणत्वादिकं यथो- क्तं हरिणा” “निष्पत्तिमात्रे कर्त्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके । व्यापारभेदापेक्षायां करणत्वादिसम्भवः” इति । तद्भेदश्च मञ्जू- षायां दर्शितोयथा--“कर्त्तुः कारकान्तरप्रवर्त्तनव्यापारः, करणस्य क्रियाजनकाव्यवहितव्यापारः, क्रियाफलेनोद्दे- श्यत्वरूपव्यापारश्च कर्म्मणः, कर्त्तृकर्म्मव्यवहितक्रियाधारण- व्यापारोऽधिकरणस्य, प्रेरणानुमत्यादिव्यापारः सम्प्रदानस्य, अवधिभावोपगमव्यापारोऽपादानस्येति” तत्र करणा- धारकर्म्मकर्त्तॄणांक्रियाजनकत्वंसुव्यक्तं तैर्व्विना क्रिया- नुत्पत्तेः फलरूपक्रियाजनकत्वेन विशिष्टक्रियाजनकत्वाच्च कर्म्मणस्तथात्वं घटं स्मरति कटं करोतीत्यादौ च बुद्धिस्थ- घटादेरपि पूर्व्वकालत्वेन स्मरणादिहेतुत्वात्तथात्वम् अतएव तेषु कर्त्तृत्वविवक्षया काष्ठं पचति, स्थाली पचति, ओदनः पच्यते इत्यादि प्रयोगः । अपादानस्य अवधिभावोपगमेन हेतुत्वात् सम्प्रदानस्य च दातृबुद्धिस्थतया पूर्व्वकालत्वेन हेतुत्वाच्च क्रियानिर्वाहकत्वेऽपि न कर्त्तृत्वविवक्षा अनभि- धानात् तदुक्तं महाभाष्ये “पर्य्याप्तं करणाधिकरणकर्म्मणामेव कर्त्तृत्वं निदर्शितमपादानादीनां कर्त्तृत्वानिदर्शनायेति” । तच्च कारकं षड्विधम् अपादनसम्प्रदानकरणाधिकरण- कर्म्मकर्त्तृभेदात् । एतेषाञ्च एकस्या क्रियायामुभयप्राप्तौ “विप्रतिषेधे परं कार्य्यम्” इत्युक्ते रुत्तरोत्तरप्राबल्यं तदुक्तं हरिणा--“अपानानसम्प्रदानकरणाधारकर्म्मणाम् । कर्त्तुश्चोभयसम्प्राप्तौ परमेव प्रवर्त्तते” इति । गुण- प्रधानक्रिययोरेकस्मिन् द्रव्ये उभयशक्तिप्रसङ्गे तु “प्रधा- नेन व्यपदेशा भवन्तीति” न्यायात् कार्य्यस्य प्रधानानु- णोधित्वात् प्रधानशक्तिबोधिकैव विभक्तिर्ज्जायते गुण- क्रियाशक्तिस्तु तात्पर्य्यवशादेव तत्र प्रतीयते तदुक्तं हरिणा “प्रधानेतरयोर्यत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक् । शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्र्धानमनुरुध्यति । प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यथा गुणेतथा तद्वदनुक्तापि प्रतीयते” इति अतः स्थित्वाश्वेन गच्छतीत्येव प्रयोगः । [] न्यायमते घात्वर्थे प्रकारतया भासमाने ३ सुबर्थे तन्मते हि सुबर्थस्यैव कारकत्वं मुख्यम् । तदर्थान्वयित्वाच्च पदार्थस्य तत्त्वंगौणम् । तथाच विभक्त्यर्थद्वारा क्रियान्वय
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारकं, क्ली, (क्रियाभिरन्वितं इति । भाष्यमते तु करोति क्रियां निर्वर्त्तयतीति । कृ + कर्त्तरि ण्वुल् ।) क्रियानिमित्तं लोकतः सिद्धम् । इति दुर्गसिंहः ॥ फणिभाष्यमते पुं, यथा भवितुः स प्रयोजकः कारकः । तत्तु षड्विधम् । कर्म्म १ यथा रामं नमति । करणम् २ यथा नेत्रैः शिवो दृष्टः । कर्त्ता ३ यथा जनैः शिवो दृष्टः । सम्प्रदानम् ४ यथा हरिः सद्भ्यः सुखं ददातु । अपादानम् ५ यथा विभीषणः पदाद्भ्रष्ठः । अधिकरणम् ६ यथा रेमे शरदि गोविन्दः । इति वोपदेवः ॥ वर्षोप- लोद्भवं जलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
कारकः, त्रि, (करोति कर्म्मादिकम् । कृ + “ण्वुल्तृ- चौ” । ३ । १ । १३३ । इति ण्वुल् ।) कर्त्ता । इति मेदिनी ॥ (यथा मनुः ७ । २०४ । “आदानमप्रियकरं दानञ्च प्रियकारकम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-098-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें