🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लाभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लाभ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लाभ

अर्थ: उपलब्ध, प्राप्ति, अवाप्ति, अधिग्रहण

संस्कृत: अधिकफलम् · पर्याय: अधिक, फल, प्राप्ति

व्युत्पत्ति: लभ्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लाभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लाभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लाभ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लाभ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालाभःलाभौलाभाः
द्वितीयालाभम्लाभौलाभान्
तृतीयालाभेनलाभाभ्याम्लाभैः
चतुर्थीलाभायलाभाभ्याम्लाभेभ्यः
पञ्चमीलाभात् / लाभाद्लाभाभ्याम्लाभेभ्यः
षष्ठीलाभस्यलाभयोःलाभानाम्
सप्तमीलाभेलाभयोःलाभेषु
सम्बोधनहे लाभहे लाभौहे लाभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लाभ
लाभ
lābha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मुनाफ़ा (2.9.81) अधिक · फल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लाभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मिलना । प्राप्ति । लब्धि ।
२. फायदा मुनाफा । नफा ।
३. उपकार । भलाई ।
४. सुख । प्रसन्नत (को॰) ।
५. विजय । परिग्रहण । वश । पकड़ (को॰) ।
६. प्रत्यक्ष ज्ञान । अनुभूति (को॰) ।
७. गड़ा हुआ धन । निखार निधि (को॰) ।
८. धन संपत्ति (को॰) । यौ॰ —लाभकारी । लाभदायक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाभ m. meeting with, finding, Mn.; Kathās.
obtaining, getting, attaining, acquisition, gain, profit, Mn.; MBh. &c.
capture, conquest, Hariv.; VarBṛS.
apprehension, perception, knowledge, Śaṃk.; Sāh.; BhP.
enjoying, MW.
N. of the 11th astrological house or lunar mansion, VarBṛS. (also -स्थान, Cat.)
लाभ &c. See p. 897, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाभः [लभ्-भावे घञ्] 1 Gaining, obtaining, acquirement, acquisition; शरीरत्यागमात्रेण शुद्धिलाभममन्यत R. 12. 10; स्त्रीरत्नलाभं 7. 34, 11. 92; क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जंतुर्ननु लाभवानसौ R. 8. 87. --2 Gain, profit, advantage; सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ Bg. 2. 38; Y. 2. 259. --3 Enjoyment. --4 Capture, conquest. --5 Perception, knowledge, apprehension. --Comp. --कर, --कृत् a. profitable, advantageous. --लिप्सा desire of gain, avarice, covetousness. --लिप्सु a. {1} greedy, covetous. {2} desirous of gain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0927-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाभ पु० लभ्यते लभ--लर्मणि घञ् । १ मूलधनादितोऽधिके लम्यमाने धने अमरः । भावे घञ् । २ प्राप्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4825,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाभः, पुं, (लभ + घञ् करणे ।) मूलधनादधिकं बाणिज्योपार्ज्जितं धनम् । तत्पर्य्यायः । फलम् २ । इत्यमरभरतौ ॥ लभ्यम् ३ वृद्धिः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रामायणे । २ । २२ । २२ । “सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ । यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म्म तत् ॥”) प्राप्तिः । इति लभधात्वर्थदर्शनात् ॥ (सप्त- धर्म्म्यवित्तागमेषु अन्यतमः । यथा, मनुः । १० । ११५ । “सप्त वित्तागमा धर्म्म्या दायो लाभः क्रयो जयः । प्रयोगः कर्म्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-215-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लाभ" आता है (52)
आप्ति प्राप्ति । लाभसंप्राप्ति प्राप्ति । लाभआसदन लाभ । मुनाफाफलोदय लाभप्रलंभ लाभ । प्राप्ति । मिलनासमुन्नय प्राप्ति । लाभलंभ प्राप्ति । पाना । लाभ । मिलना । अधि- गमलब्धि प्राप्ति । लाभविद्य लाभ । प्राप्तिअर्थयुक्ति प्राप्ति । लाभनफा लाभ । फायदाफैज वृद्धि । लाभलाहु पु संज्ञा पुं॰ नफा । फायदा । प्राप्ति । लाभफायदा लाभ । नफा । प्राप्ति । आय । जैसे,—इस रोजगार में बड़ा फायदा हैहितान पु संज्ञा पुं॰ भलाई । हित । लाभहुसूल लाभ । नफाबहबूदी लाभ । भलाई । फायदाआगमन अवाई । आना । आमदउपकार भलाई । हितसाधन । नेकी । क्रि॰ प्र॰—करना, मानना = की हुई भलाई को याद रख…उपयोग काम । व्यवहार । इस्तेमाल । प्रयोग । प्रयोजनउपलंभ अनुभवभोज्य भोजन के पदार्थ । खाद्य पदार्थ । २ भोज (को॰)मूल्य किसी वस्तु के बदले में मिलनेवाला धन । दाम । कीमत आदि । जैसे,—एक सेर चा…आसत्ति सामीप्य । निकटतावित्ति विचारसाफल्य सफल होने का भाव । सफलता । कृतकार्यतापरिवेदन पूरा ज्ञान । सम्यक् ज्ञान । परिज्ञानप्रतिलंभ बुरी चाल । कुरीतिओत कष्ट की कमी । आराम । चैनकलांतर सूद । ब्याजयोगक्षेम जो वस्तु अपने पास न हो, उसे प्राप्त करना, और जो मिल चुकी हो, उसकी रक्ष…फलोत्पत्ति आम का पेड़संप्रतिपत्ति पहुँच । गुजरजीत युद्ध या लड़ाई में विपक्षी के विरुद्ध सफलता । जय । विजय । फतह । क्रि॰ …उपलंभन अनुभवप्रतिलाभ शालक राग का एक भेदवारा खर्च की बचत । किफायतविंद अवंती के एक राजा का नामसमुन्नयन ऊपर की ओर उठाने या ले जाने की क्रियासाधुकृत्य हानी की पूर्ति होना । क्षतिपूर्तिहज मुसलमानों का काबे के दर्शन के लिये मक्के जाना । मुसलमानों की मक्के की …बचत बचने का भाव । बचाव । रक्षाबेशी अधिकता । ज्यादतीगप्फा बहुत बडा़ ग्रास जो खाने के लियो उठाया जाय । बडा़ कोर । जैसे,—दो गप्फे …निपजी पु संज्ञा स्त्री॰संपदू सिद्धि । पूर्णतासर्फा खर्च । व्ययनिकासी निकलने की क्रिया या भावमुनाफा किसी व्यापार आदि में प्राप्त वह धन जो मूल धने के आतिरिक्त होता है । ला…उपाचिति संग्रह । राशिगुंजाइश स्थान । जगह । अँटने की जगह । समाने भर को स्थान । अवकाश । जैसे,—इस कोठर…मुहासिल आय । आमदनी

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लाभलाभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लाभ + अच्)
अन्य सम्भावना: लाभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लाभ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लाभ 📚 ➤ उपलब्ध, प्राप्ति, अवाप्ति, अधिग्रहण
संस्कृत: अधिकफलम् · पर्याय: अधिक, फल, प्राप्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लाभ 📚मिलना । प्राप्ति । लब्धि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लाभ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लाभ: लाभ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें