🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अधिक
adhika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ज्यायान् (3.3.250)
मुनाफ़ा (2.9.81) लाभ · फल
अग्र (3.3.192) आगे · ऊपर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधिक १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा अधिकाता, अधिकाई. क्रि॰ अधिकाना]
१. बहुत । ज्यादा । विशेष ।
२. अतिरिक्त । सिवा । फालतु । बचा हुआ । शेष । जैसे—जो खाने पीने से आधिक हो उसे अच्छे काम में लगाओ (शब्द॰) ।
अधिक २ संज्ञा पुं॰
१. वह अलंकार जिसमैं आधेय को आधार से अधिकवर्णन करते है । जैसे—तुम पुछत कहि मुद्रिके मौन होति यह नाम । कंकन की पदवी दई तुम बिनु या कहँ राम ।—राम चं॰ पृ॰ १०० ।
२. न्याय के अनुसार एक प्रकार का निग्रह स्थान जहाँ आवश्यकता से अधिक हेतु ओर उदाहरण का प्रयोग होता । है ।
अधिक तिथि संज्ञा स्त्री॰ [ सं॰] वह तिथि जो अपने समय के पश्चात् दुसरे दिन भी मानी जाय [को॰] ।
अधिक दिन संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ 'अधिक तिथि' [को॰] ।
अधिक दिवस संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ ''अधिक तिर्थि ।
अधिक मास संज्ञा पुं॰ [सं॰] अधिक महीना । मलमास । लौद का महीना । पुरुषोत्तम मास । असंक्रातमाम । शुक्ल प्रतिप़दा से लेकर अमावस्य़ा पर्यत काल जिसमें संक्रांति न पड़े । विशेष—यह प्रति तिसरे वर्ष आता है तथा चांद्र वर्ष ओर सौर वर्ष को बराबर करने के लिये चांद्र बर्ष में जोड़ लिया जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधिक mfn. additional, subsequent, later
surpassing (in number or quantity or quality), superior, more numerous
abundant
excellent
supernumerary, redundant
secondary, inferior
intercalated
अधिक n. surplus, abundance, redundancy, hyperbole
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (20,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधिक a. [abbreviation of अध्यारूढ; अध्यारूढशब्दात् कन् उत्तरपदलोपश्च P. V. 2. 73]. 1 More, additional, greater (opp. ऊन or सम); तदस्मिन्नधिकं P. V. 2. 45. (In comp. with numerals) plus, greater by; अष्टाधिकं शतं 100 plus 8 = 108; चत्वारिंशतोऽधिकाः = ˚चत्वारिंशाः more than 40; नवाधिकां नवतिं R. 3. 69; एकाधिकं हरेज्ज्येष्ठः Ms. 9. 117. --2 (a) Surpassing in quantity, more numerous, copious, excessive, abundant; in comp. or with instr.; श्वासः प्रमाणाधिकः Ś. 1. 30 more than the usual measure. (b) Inordinate, grown, increased, become greater; abounding in, full of; strong in; ˚क्रोध R. 12. 90; वयोऽधिकः Ms. 4. 141 senior in years; शिशुरधिकवयाः Ve. 3. 30 old, advanced in years; भवनेषु रसाधिकेषु पूर्वं Ś. 7. 20; करोति रागं हृदि कौतुकाधिकं K. 2; रसाधिके मनसि Śi. 17. 48 abounding in. --3 (a) More, greater, stronger, mightier, more violent or intense; अधिकां कुरु देवि गुरुभक्तिं K. 62; ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बबाधे R. 2. 14 the stronger animal did not prey on the weaker; पुमान्पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः Ms. 3. 49; अधिकं मेनिरे विष्णुं Rām.; अधिकं मित्रं Pt. 2; यवीयान्गुणतोऽधिकः Ms. 11. 186, 9. 154. (b) Superior to, better than; higher [] than (with abl. or in comp.); प्रमाणादधिकस्यापि मत्तदंतिनः Pt. 1. 327; सेनाशतेभ्योऽधिका बुद्धिः Mu. 1. 25 surpassing, more than a match for &c.; विधेरधिकसंभारः R. 15. 62 more than what was sanctioned by rules; तपस्विभ्योऽधिको योगी Bg. 6. 46; ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं Y. 1. 212; अश्वाधिको राजा H. 3. 84 strong in cavalry; धनधान्याधिको वैश्यः H. 4. 21 excels in, is superior by reason of; लोकाधिकं तेजः Mu. 4. 10 superior to; sometimes with gen.; पंचदशानां भ्रातॄणामधिको गुणैः K. 136. --4 Later, subsequent, further than (of time); राजन्यबंधोर्द्वाविंशे (केशांतो विधीयते), वैश्यस्य द्व्यधिके ततः Ms. 2. 65 {2} years later i. e. in the 24th year; sometimes with gen.; ममाधिका वा तुल्या वा Rām. --5 Eminent, uncommon, special, peculiar (असाधारण); विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं Bh. 2. 20 superior or uncommon form or beauty; धर्मो हि तेषामधिको विशेषः H. Pr. 25; ईज्याध्ययनदानानि वैश्यस्य क्षत्रियस्य च । प्रतिग्रहो ऽधिको विप्रे याजनाध्यापने तथा ॥ Y. 1. 118; sometimes used in the comparative in the above senses; क्लेशोधिकतरस्तेषां Bg. 12. 5; ˚तरमिदानीं राजते राजलक्ष्मीः V. 5. 22; स्वर्गादधिकतरं निर्वृतिस्थानं Ś. 7. --6 Redundant, superfluous; ˚अंग having a redundant limb; नोद्वहेत्कापिलां कन्यां नाधिकांगीं न रोगिणीं Ms. 3. 8. --7 Intercalated, intercalary (as a month &c.) --8 Inferior, secondary. --कं 1 Surplus, excess, more; लाभोऽधिकं फलं Ak. --2 Abundance, redundancy, superfluity. --3 A figure of speech equivalent to hyperbole; आश्रयाश्रयिणोरेकस्याधिक्येऽ धिकमुच्यते । किमधिकमस्य ब्रूमो महिमानं वारिधेर्हरिर्यत्र । अज्ञात एव शेते कुक्षौ निक्षिप्य भुवनानि ॥ अत्र आश्रयस्याधिक्यं । युगांतकालप्रतिसंहृतात्मनो जगंति यस्यां सविकाशमासत । तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्यागमसंभृता मुदः ॥ S. D; महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आश्रयाश्रयिणै स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥ K. P. 10. --adv. 1 More, in a greater degree; स राज्यंगुरुणा दत्तं प्रतिपद्याधिकं बभौ R. 4. 1 shone the more; 3. 18; यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवः Pt. 1. 243; oft. in comp.; इयमधिकमनोज्ञा Ś. 1. 20; ˚सुरभि Me. 21. --2 Exceedingly, too much. --Comp. --अंग a. (गी f.) having a redundant limb. --(गं) [ अधिकोंऽगात्] a sash, girdle or belt worn over the mail coat. --अधिक a. more and more, outdoing one another. [] --अर्थ a. exaggerated; ˚वचनं exaggeration, an exaggerated statement or assertion (whether of praise or of censure); कृत्यैरधिकार्थवचने P. II. 1. 33; (˚नं = स्तुतिनिंदाफलकमर्थवादवचनं; e. g. वातच्छेद्यं तृणं i. e. so light and weak; काकपेया नदी so deep and full). --ऋद्धि a. abundant, prosperous. R. 19. 5. --तिथिः, f. --दिनं, --दिवसः an intercalated day. --दंतः = अधिदंतः. --मांसार्मन् = अधिमांस q. v. --वाक्योक्तिः f. exaggeration, hyperbole. --षाष्टिक, --साप्ततिक a. containing or costing more than 60 or 70.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0046-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधिक त्रि० अध्यारूढ एव स्वार्थे कन् उत्तरपदलोपश्च । [] प्रधाने अतिरिक्ते, “ऊनं न सत्वेष्वधिको बबाधे” इति रघुः । आधिक्यं च योग्यपरिमाणातिक्रमः अतिशयवृद्धिश्च । तत्रानुरूपातिक्रमे “अकालप्रसवा नार्य्य इत्युपक्रम्य “हीना- ङ्गीमधिकाङ्गीञ्च जायन्ते यदि वा त्रय” इत्यरिष्टमुक्तमुदा- हार्य्यम् । “हीनाङ्गमधिकाङ्गञ्च श्राद्धभोज्ये विवर्ज्जयेदिति” स्मृतिः । “इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वीति” शकु० । “अधिकं फलमश्नुते” इति पुरा० । असा- धारणे च । “ब्राह्मणस्याधिकं लब्धं, क्षत्रियस्य विजितं, निर्विष्टं वैश्यशूद्रयोरिति” गौतमः “ब्राह्मणस्याधिकं लब्धमिति ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहादिना यल्लब्धं तदधिक- मसाधारणम् । क्षत्त्रियस्य विजितमित्यत्राधिकमित्यनुवर्त्तते क्षत्त्रियस्य विजयदण्डादिलब्धमसाधारणम् । “निर्विष्टं वैश्यशूद्रयोरिति” । अत्राप्यधिकमित्यनुवर्त्तते वैश्यस्य कृषि- गोरक्षादिलब्धन्निर्विष्टन्तदसाधारणं, शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा- दिना भृतिरूपेण यल्लब्धन्तदसाधारणम् । एवमनुलोमजाना- म्प्रतिलोमजानाञ्च लोकप्रसिद्धेषु स्वत्वहेतुषु यद्यदसाधारण- मुक्तं सूतानामश्वसारथ्यमित्यादि तत्तत् सर्वं निर्विष्टशब्दे- नोच्यते सर्वस्यापि भृतिरूपत्वात् “निर्वेशो भृतिभोगयो- रिति” त्रिकाण्डीस्मरणात् । तत्तदसाधारणं वेदितव्यम्” इति मिताक्षरा । दर्पणोक्ते अर्थालङ्कारभेदे यथा दर्पणे “आश्रयाश्रयिणोरेकस्याधिक्येऽधिकमुच्यते” । “किमधिकमस्य ब्रूमो महिमानं वारिधेर्हरिर्यत्र । अज्ञात एव शेते कुक्षौ निक्षिप्य भुवनानि” इत्यत्राश्रयस्य । “युगान्तकालप्रतिसं- हृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासत । तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदः” इति माघे तु आश्रितस्याधिक्यम् । भावार्थे ष्यञ्--आधिक्यम् । उचित प्रमाणातिरेके न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0125-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधिकं, क्ली, (अधि + स्वार्थे कन् ।) काव्यालङ्कार- भेदः । तस्य लक्षणं । अधिकं पृथुलाधारादाधे- याधिक्यवर्णनं । उदाहरणं यथा । ब्रह्माण्डानि जले यत्र तत्र मान्ति न ते गुणाः ॥ इति कुव- लयानन्दे अप्पेयदीक्षितः ॥
अधिकः, त्रि, (अध्यारूढ एव अधि + स्वार्थे कन् ।) अतिरिक्तः । अनेकः । इति हेमचन्द्रः । (पुमान् पुंसोऽधिके शुक्रे । स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः । इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-037-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधिक" आता है (60)
अप उलटा । विरुद्ध । बुरा । हीन । अधिक । विशेष—यह उपसर्ग जिस शब्द के पहले …अति बहुत । अधिक । ज्यादाबहु बहुत । एक से अधिक । अनेकमहा अत्यंत । बहुत । अधिकअतीव अधिक । ज्यादा । बहुत । अतिशय । अत्यंतबहुल प्रचुर । अधिक । ज्यादाअदभ्र बहुत । अधिक । ज्यादाबाहुल बहुत । अनेक । अधिक । प्रचुरसमधिक अधिक । अतिशय । ज्यादा । बहुतप्रचुर बहुत । अधिक । विपुल । जैसे, प्रचुर धनप्राज्य प्रचुर । अधिक । बहुतउद्रिक्त बढ़ा हुआ । अधिक । अतिशय । २ स्पष्ट । प्रत्यक्ष । यौ॰—उद्रिक्तचित्त, उद…अनल्प थोड़ा नहीं । बहुत । अधिक । ज्यादाअमनाक् थोड़ा नहीं । बहुत । अधिकप्रगुण्य विशेष । अधिकअतिगत बहुतायत को पहुँचा हुआ । बहुत । अधिक । ज्यादा । अत्यंतबहुशः बहुत । अधिक । बार बारविगुल्फ प्रचुर । अधिकविस्फीत अधिक । प्रचुर । बहुत ज्यादाऊबर पु वि॰ अतिरिक्त । अधिकभूर बहुत । अधिकअथोर पु वि॰ कम नहीं । अधिक । ज्यादा । बहुत । पूराअलेल पु वि॰ बहुत । अधिक । ज्यादाकसीर अधिक । बहुत । ज्यादाचाडू पु † वि॰ तेज प्रखर । अधिकजाजा पु † वि॰ बहुत ।अधिकजायद ज्यादा । अधिकमजीद अतिरिक्त । अधिक । विशेषमहाय पु वि॰ महान् । बहुत । अधिक । ज्यादाअगाधा अत्यंत । बहुत । अधिकभी भय । डर । खौफअभि एक उपसर्ग जो शब्दों लगकर उनमें इन अर्थों की विशेषता उत्पन्न करता है—अगाध अथाह । बहुत गहरा । अतल स्पर्शअनून अखंड । पूर्णा । पूरा । समग्रपृथु चौड़ा । विस्तृतसंतत सदा । निरंतर । बराबर । लगातारचर्पट चपत । थप्पड़पृथुल मोटा ताजास्फिर आयत । विशाल । विस्तृतवृंदार मनोज्ञ । सुंदर । आकर्षकअतिरिक्त सिवाय । अलावा । जैसे—इसे हमारे अतिरिक्त कोई नहीं जानता (शब्द॰)अभीक्ष्ण निरंतर । लगातारव्यतिरिक्त भिन्न । अलगचुर बाघ आदि के रहने का स्थान । माँदअमित जिसका परिमाण न हो । अपरिमित । बेहद । असीमलाख सौ हजारनितराम् अव्यअघात क्षति या घात का अभाव को॰सुभर पु ^१ वि॰ अच्छी तरह भरा हुआ । सुपुष्टऔर एक संयोजक शब्द । दो शब्दों या वाक्यों को जोड़नेवाला शब्द । जैसे, —(क) …उंच पु वि॰ऊपर ऊँचे स्थान में । ऊँचाई पर आकाश की ओर । जैसे,—तसवीर बहुत ऊपर है, नहीं प…ढेर नीचे ऊपर रखी हुई बहुत सी वस्तुओं का समूह जो कुछ ऊपर उठा हुआ हो । राशि …बेस पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'वेश'अखूट विं॰अगरा पु † वि॰चंदा इतनादराज बड़ा । भारी । लंबा । दीर्घभूयः पुनः फिरअचीता बिना सोचा विचारा । असंभावित । आसस्मिक । जिसका पहले से अनुमान न हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें