🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:52:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महा
mahā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महा १ वि॰ [सं॰]
१. अत्यंत । बहुत । अधिक । उ॰—महा अजय संसार रिपु जीत सकइ सो वीर । जाके अस रथ होंइ दृढ़ सुनहु सखा मतिधीर ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. सर्वश्रेष्ठ । सबसे बढ़कर । उ॰—महा मंत्र जोइ जपत मेहेसू । कासी मुकुति हेतु उपदेसू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. बहुत बड़ा । भारी । जैसे, महावाहु, महासमुद्र । उ॰—(क) बुंद सोखि गो कहा महा समुद्र छीजई ।—केशव (शब्द॰) । (ख) कहै पद्याकर सुबास तें जवास तें सुफूलन को रास तें जगी है महा सास तै ।—पद्याकर (शब्द॰) । विशेष—ब्राह्मण, पात्र, यात्रा, प्रस्थान, निद्रा, तैल और मांस इन शब्दों में 'महा' शब्द लगाने से इन शब्दों के अर्थ कुत्सित हो जाते हैं । जैसे,—महाब्राह्मण = कदृहा ब्राह्मण । महापात्र = कदृहा ब्राह्मण । महायात्रा = मृत्यु । महाप्रस्थान = मृत्यु । महानिद्रा = मृत्यु । महामांस = मनुष्य का मांस । यौ॰—महाबली = अत्यंत शक्तिवान् । बलवान । समर्थ । उ॰— साचा समरथ गुरु मिल्या, तिन तत दिया बताइ । दादू मोटा महाबली घटि घृत मथि करि थाइ ।—दादू॰, पृ॰ ७ । महबिरही = अत्यंत बियोगपीड़िल । उ॰—मनहु महाबिरही अति कामी ।—मानस, ३ ।२४ । महाबिरहिनी = अति वियोगिनी । उ॰—छिनक माँझ वरनी तिहि बाला । महाबि- रहिनी ह्वै तिहि काला ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ १६४ । महामनि = मणि जिससे सर्पविष दूर होता है । उ॰—मंत्र महामनि विषय व्याल के ।—मानस, १ ।३२ ।
महा पु † २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ महना] मठ्ठा । छाछ । उ॰—रीझि बूझी सब की प्रतीति प्रीति एही द्वार दूध कौ जरयौ पिवत फूँकि फूँकि मह्यो हौं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
महा ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गाय ।
२. गोपवल्ली [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा (आ), f. a cow, L.
Ichnocarpus Frutescens, L.
महा in comp. for महत् (in RV. ii, 22, 1 and iii, 23; 49, 1 used for महत् as an independent word in acc. sg. महाम् = महान्तम्).
महा महा-कङ्कर &c. See p. 794, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (794,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महा स्त्री मह--अच् । (गोरक्षचाकलिया) १ गोपवल्ल्याम् शब्दच० । २ स्त्रीगव्यां शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4740,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महा, स्त्री, (मह्यते पूज्यते इति । मह् + घ । स्त्रियां टाप् ।) गोपवल्ली । इति शब्दचन्द्रिका । गोरक्षचाकुलिया इति भाषा ॥ स्त्रीगवी । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-653-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें