🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:28:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

महा

अर्थ: गाय

व्युत्पत्ति: मह् + घ + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. महा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. महा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. महा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  4. मह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. महा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. मह (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. महा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  8. महा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — महा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामहाःमहौमहाः
द्वितीयामहाम्महौमहः
तृतीयामहामहाभ्याम्महाभिः
चतुर्थीमहेमहाभ्याम्महाभ्यः
पञ्चमीमहःमहाभ्याम्महाभ्यः
षष्ठीमहःमहोःमहाम्
सप्तमीमहिमहोःमहासु
सम्बोधनहे महाःहे महौहे महाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — महा
महा
mahā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महा १ वि॰ [सं॰]
१. अत्यंत । बहुत । अधिक । उ॰—महा अजय संसार रिपु जीत सकइ सो वीर । जाके अस रथ होंइ दृढ़ सुनहु सखा मतिधीर ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. सर्वश्रेष्ठ । सबसे बढ़कर । उ॰—महा मंत्र जोइ जपत मेहेसू । कासी मुकुति हेतु उपदेसू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. बहुत बड़ा । भारी । जैसे, महावाहु, महासमुद्र । उ॰—(क) बुंद सोखि गो कहा महा समुद्र छीजई ।—केशव (शब्द॰) । (ख) कहै पद्याकर सुबास तें जवास तें सुफूलन को रास तें जगी है महा सास तै ।—पद्याकर (शब्द॰) । विशेष—ब्राह्मण, पात्र, यात्रा, प्रस्थान, निद्रा, तैल और मांस इन शब्दों में 'महा' शब्द लगाने से इन शब्दों के अर्थ कुत्सित हो जाते हैं । जैसे,—महाब्राह्मण = कदृहा ब्राह्मण । महापात्र = कदृहा ब्राह्मण । महायात्रा = मृत्यु । महाप्रस्थान = मृत्यु । महानिद्रा = मृत्यु । महामांस = मनुष्य का मांस । यौ॰—महाबली = अत्यंत शक्तिवान् । बलवान । समर्थ । उ॰— साचा समरथ गुरु मिल्या, तिन तत दिया बताइ । दादू मोटा महाबली घटि घृत मथि करि थाइ ।—दादू॰, पृ॰ ७ । महबिरही = अत्यंत बियोगपीड़िल । उ॰—मनहु महाबिरही अति कामी ।—मानस, ३ ।२४ । महाबिरहिनी = अति वियोगिनी । उ॰—छिनक माँझ वरनी तिहि बाला । महाबि- रहिनी ह्वै तिहि काला ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ १६४ । महामनि = मणि जिससे सर्पविष दूर होता है । उ॰—मंत्र महामनि विषय व्याल के ।—मानस, १ ।३२ ।
महा पु † २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ महना] मठ्ठा । छाछ । उ॰—रीझि बूझी सब की प्रतीति प्रीति एही द्वार दूध कौ जरयौ पिवत फूँकि फूँकि मह्यो हौं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
महा ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गाय ।
२. गोपवल्ली [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा (आ), f. a cow, L.
Ichnocarpus Frutescens, L.
महा in comp. for महत् (in RV. ii, 22, 1 and iii, 23; 49, 1 used for महत् as an independent word in acc. sg. महाम् = महान्तम्).
महा महा-कङ्कर &c. See p. 794, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (794,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महा स्त्री मह--अच् । (गोरक्षचाकलिया) १ गोपवल्ल्याम् शब्दच० । २ स्त्रीगव्यां शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4740,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महा, स्त्री, (मह्यते पूज्यते इति । मह् + घ । स्त्रियां टाप् ।) गोपवल्ली । इति शब्दचन्द्रिका । गोरक्षचाकुलिया इति भाषा ॥ स्त्रीगवी । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-653-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महामहा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: महा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | महा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महा 📚 ➤ गाय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
महा 📚अत्यंत । बहुत । अधिक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें