🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ओत
ota
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ओत १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अवधि पु॰ हिं॰ औध, औधि]
१. कष्ट की कमी । आराम । चैन । उ॰—(क) नाना उपचार करि हारे सुर सिद्ध मुनि, होत न बिसोक ओत पावै न मनाक सो ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ १७७ । (ख) भली बस्तु नागा लगै काहू भाँति न ओत । त्रै उद्वेग सुवस्तु अरु देश काल तें होत ।—देव (शब्द॰) ।
२. आलस्य ।
३. किफायत । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।
ओत २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अवाप्ति या हिं॰ आवत] प्राप्ति । लाभ । नफा । बचत । जैसे,—जहाँ चार पैसे की ओत होगी वहाँ जायँगे । यौ॰—ओत कसर = नफा नुकसान । जैसे—इनमें कौन सी ओत कसर है ।
ओत ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] ताने का सूत ।
ओत ४ वि॰ [सं॰] बुना हुआ । गुँथा हुआ । यौ॰—ओतप्रोत ।
ओत ५ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ ओट] दे॰ ओट । उ॰—साहि तनै सरजा के भय सों भगाने भूप, मेरु मै लुकाने ते लहत जाय ओत हैं ।—भूषण ग्रं॰, पृ॰ १९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओत (आ-उत) mfn. interwoven, BhP.; MuṇḍUp.
1. ओत (for 2. See col. 3) mfn. addressed, invoked, summoned, AV.
2. ओत (for 1. See 4. ओ) p.p. of आ-√ वे, p. 156, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (156,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओत a. [आ-वे-क्त] Woven, sewn with threads across. --Comp. --प्रोत a. {1} sewn crosswise and lengthwise. {2} extending in all directions. --(तं) ind. crosswise and lengthwise, vertically and horizontally.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0360-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओत त्रि० आ + वेञ् + क्त । १ अन्तर्व्याप्तौ कर्म्मणि क्त । २ तथास्यूते त्रि० “यस्मिंश्चित्तं सर्वमोतं जनानाम्” यजु० ३४, ५ । “ओतञ्च प्रोतञ्चेति” श्रुतिः । ३ पटीयदीर्घतन्तौ च (टानारसुत) । “यदिदं सर्वमप्स्वोतं च प्रोतञ्च, कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्च” इत्यादि । छा० उ० बहुकृत्वः प्रयोगः । तत्र स्थूलानां परिच्छिन्नानां कारणेन सूक्ष्मेण आपरमात्मपर्य्यन्तं व्याप्यत्वमेवेति छा० उ० भाष्ययोर्निर्ण्णीतं यथा “यदिदं सर्व्वमप्स्वोतञ्च प्रोतञ्च, कस्मिन्नुखल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति” छा० उप० । “यदिदं सर्व्वं पार्थिवं धातुजातमप्सूदके ओतञ्च दीर्घपट- तन्तुवत्प्रोतञ्च तिर्य्यक्तन्तुवदुपरिततं वा अद्भिःमर्व्वतो- ऽन्तर्बहिर्भूताभिर्व्याप्तमित्यर्थः । अन्यथा सक्तुमुष्टिवद्वि- शीर्य्येत । इदं तावदनुमानमुपन्यस्तम् । यत्कार्य्यं परि- च्छिनं स्थूलं कारणेनापरिच्छिन्नेन सूक्ष्मेण व्याप्तमिति दृष्टम् । यथा पृथिव्यद्भिस्तथा पूर्व्वं पूर्व्वमुत्तरेणोत्त- रेण व्यापिना भवितव्यमित्येष आसर्व्वान्तरादात्मनः प्र- श्नार्थः । यत्र भूतानि पञ्च संहतान्येवोत्तरोत्तरं सूक्ष्म- भावेन व्यापकेन कारणरूपेण च व्यवतिष्ठन्ते । न च परमात्मनोऽर्वाक्तद्व्यतिरेकेण वस्त्वन्तरमस्ति “सत्यस्य [] सत्यमिति” श्रुतेः । सत्यञ्च भूतपञ्चकं सत्यस्य सत्यं च पर आत्मा । कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति । तासामपि कार्य्यत्वात्स्थूलचात्परिच्छिन्नत्वाच्च क्वचिद्धि ओतप्रोतभावेन भवितव्यम् । क्व तासामोतप्रोतभाव इत्येवमुत्तरोत्तरं प्रश्नप्रसङ्गो योजयितव्यः” भा० । “वायौ गार्गीति, कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति, अन्तरिक्षलोकेषु गर्गीति, कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताः प्रोताश्चेति, गन्धर्बलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु गन्धर्व्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति, आदित्यलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खल्वादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति, चन्द्रलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति, नक्षत्रलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओ- ताश्च प्रोताश्चेति, देवलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु देव- लोका ओताश्च प्रोताश्चेति, इन्द्रलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खल्विन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति, प्रजापतिलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोता- श्चेति, ब्रह्मलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति, सहोवाच गार्गि! मातिप्रा- क्षीर्मा ते मूर्द्धा व्यपप्तदनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि गार्गि! मातिप्राक्षीरिति ततो ह गार्गी वाचक्नव्युपर- राम” उपनि० । “वायौ गार्गीति । नन्वग्नाविति वक्तव्यम् । नैष दोषोऽग्नेः पार्थिवमपां वा धातुमनाश्रित्येतरमूतवत्- स्वातन्त्र्येणात्मलाभो नास्तीति । तस्मिन्नोतप्रोतभावो नो- पदिश्यते । कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेत्यन्तरिक्ष- लोकेषु गार्गीति । तान्येव भूतानि संहतान्यन्तरिक्षलो- कास्तान्यपि गन्धर्बलोकेषु गन्धर्वलोका आदित्यलोकेष्वा- दित्यलोकाश्चन्द्रलोकेषु चन्द्रलोका नक्षत्रलोकेषु नक्षत्र- लोका देवलोकेषु देवलोका इन्द्रलोकेष्विन्द्रलोका विराड्- शरीरारम्भकेषु भूतेषु प्रजापतिलोकेषु प्रजापतिलोका ब्रह्मलोकेषु ब्रह्मलोका नामाण्डारम्भकाणि भूतानि । सर्व्वत्र हि सूक्ष्मतारतम्यक्रमेण प्राण्युपभोगाश्रयाकार- परिणतानि संहतानि । तान्येवं पञ्चेति बहुवचन- भाञ्जि । कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । स होवाच याज्ञवल्क्यो हे गार्गि! मातिप्राक्षीः स्वं प्रश्नं न्यायप्रकारमतीत्यागमेन प्रष्टव्यां देवतामनुमानेन मा प्राक्षीरित्यर्थः । प
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें